Filmy włoskich neorealistów, czyli odkrywanie historii „na nowo”

2maly

Animator Kultury 1(2016)

Marlena Kowalska 

FILM WŁOSKICH NEOREALISTÓW CZYLI ODKRYWANIE HISTORII „NA NOWO”

 

___U progu lat sześćdziesiątych dwudziestego wieku zrodziła się idea badania filmów jako dokumentów, która wywołała oburzenie środowisk akademickich. Zerwanie z dotychczas negatywnym nastawieniem do sztuki filmowej zawdzięczamy przedstawicielom francuskiej Nowej Fali. Dzięki ich staraniom, X muzę zaczęto postrzegać jako „pełnoprawnego” świadka historii.  Nadal jednak, stanowisko to podzielały chętniej kręgi antropologów, nie historyków. Współcześnie wydaje się, że film osiągnął już pełnoprawne miejsce w badaniach prowadzonych na polu interdyscyplinarnym. Podobnie jak literatura piękna czy sztuki plastyczne, swoim przekazem inicjuje on pewną historię nieoficjalną, zdystansowaną od archiwaliów pisanych. Przekaz filmowy może też oczywiście być konfrontowany z historią „oficjalną”. Dzięki temu właśnie jest w stanie z powodzeniem – jako medium ogólnodostępne oraz przystępne w odbiorze – wpływać na naszą świadomość historyczną.
___Tekst ten to próba analizy problemu wykorzystania filmów w badaniach historycznych, którą przeprowadzono na przykładzie wybranej twórczości włoskich neorealistów. To także werbalna zachęta do obejrzenia mało znanych, ale jakże pięknych i prawdziwych filmowych obrazów.
___Walory filmu podkreślał „ojciec założyciel” współczesnych badań na kinem i historią: Marc Ferro. Dla tego badacza film, zarówno dokumentalny jak i fabularny stanowi instrument, który pozwala odkrywać „rzeczywistość niewidoczną”. Rzeczywistość o której mowa odnosi się do zjawisk traktowanych niejednokrotnie tak jakby były one przezroczyste; jako odbiorcy nie zagłębiamy się w ich istotę, dopiero kino jest medium tę istotę ujawniającym. Obraz filmowy koncentrujący się często na losach pojedynczych jednostek-bohaterów, uwypukla bowiem konkretne wydarzenie, przypadek, problem, ideę, stając się przy tym „sprzymierzeńcem” mikrohistorii. Ferro twierdzi, że film każdorazowo stanowi tekst, który należy odczytać i zinterpretować oraz napomina: »nic bardziej niebezpiecznego niż przekonanie, że jakikolwiek obraz mówi „sam za siebie”«[1].

___Istotnie, „historia nie istnieje, zanim się jej nie stworzy”. A historia określana jako oficjalna, której nadaje się również określenia: „naukowa”, „podręcznikowa”, stanowi przecież efekt krytyki (głównie pisanych) źródeł historycznych. Odpowiedzialność za konstruowanie historii ponoszą historycy. Ale przecież także kulturoznawcy, antropologowie, socjologowie interpretują przeszłość, posługując się przy tym własnymi kategoriami. Sięgają oni wówczas bardzo chętnie do filmów, literatury, obrazów i innych „świadków” minionego czasu. W dobie „postmodernistycznej wielości” wręcz preferowane jest takie interdyscyplinarne podejście.

-1-

___Warto jeszcze odnieść się do jednej koncepcji. Hayden White, badacz przekonany, że dzieła historyczne mają charakter literacki, w jednej ze swych prac próbował np. odpowiedzieć na pytanie: czy możliwym jest przełożenie tekstu pisanego na jego wizualizację, tak aby nie zostały utracone znaczące treści pierwszego z wymienionych? White rozróżniał historiografię, jako reprezentację historii w obrazach werbalnych i dyskursie pisanym od historiofotii, czyli reprezentacji historii i refleksji nad nią tworzonej w obrazach wizualnych i w dyskursie filmowym[2]. Proponowane ujęcie ukazuje przewagę obrazów nad dyskursem pisanym, bowiem jak twierdzi White, w niektórych sytuacjach tyko one mogą w pełni dostarczyć informacji na temat przeszłości. Pisząc historię w oparciu o przedstawienia wizualne trzeba jednak dużą uwagę zwrócić na narzędzia badawcze. Istotne jest zwłaszcza przyjęcie „poprawki” ze względu na właściwe sztuce: wieloznaczność i brak dosłowności.
___Trudności wynikające z metaforycznego charakteru źródeł wizualnych prowadzą do sytuacji, kiedy to znacznie częściej traktujemy obrazy jako uzupełnienie dyskursu pisanego, coś co można dodać na marginesie, jako ciekawostkę czy ilustrację dla prezentowanej tezy. Autonomiczny dyskurs nie jest poszukiwany. Jak uważał White: po prostu nie wykorzystujemy w pełni tego, co obrazy nam dają. Badacz bronił swojej koncepcji: „nie ma powodu, aby filmowa reprezentacja wydarzeń historycznych nie mogła być równie analityczna i realistyczna, co jakakolwiek reprezentacja pisemna”[3]. W końcu żaden z rodzajów historii (nawet tak skupionej na detalu mikrohistorii) nie jest lustrzanym odbiciem rzeczywistości. Zawsze przedstawienie poprzedza selekcja oraz symbolizacja.

___Neorealizm
___O neorealizmie zrobiło się głośno zaledwie kilka miesięcy po zakończeniu drugiej wojny światowej, kiedy to na I Festiwalu w Cannes jury przyznało Grand Prix filmowi Roberto Rosselliniego pt. Rzym, miasto otwarte. Zagraniczna projekcja tego niedocenianego we Włoszech filmu wywołała sensację. W wielu krajach zaczęto organizować pokazy innych dzieł realizujących poetykę neorealizmu – ruchu artystycznego czerpiącego inspiracje z życia społeczno-politycznego, którego apogeum przypadło na lata 1948–1949[4]. By lepiej zrozumieć „klimat” tych filmów trzeba nakreślić sytuację, jaka zapanowała w powojennej Italii.

-2-

neorealizm1

___Wraz z upadkiem państwa faszystowskiego upadło również ówczesne kino, nastawione przecież na propagandę reżimu. Jednakże wykorzystywania X muzy do celów politycznych nie zamierzano zaprzestać. Nowa władza (Partia Chrześcijańskiej Demokracji ) poszukiwała takiego kina, które swoją wymową załagodziłoby konflikty społeczne, pomogło pozbyć się kompleksów, zapomnieć o faszystowskim „czarnym dwudziestoleciu” oraz przedstawiałoby optymistyczną przyszłość Italii. Tym samym neorealizm, często nazywany przez krytyków poetica della povertà („poetyka biedy”), rozwijał się niejako w opozycji do oficjalnej władzy. Neorealiści odrzucali bowiem wszelką fikcję oraz protestowali przeciwko temu, co działo się we Włoszech, obnażając prawdę o przeszłości i teraźniejszości. Nie prezentowali również optymistycznych wizji przyszłości. Dlatego też, twórcy tego ruchu nie zaangażowali się w proces odbudowy powojennego ładu społecznego. Z tego względu zdarza się, że neorealizm niesłusznie oceniany jest jako „dziecko komunizmu”, jako prąd, który sympatyzował z włoską lewicą. Tadeusz Miczka – badacz włoskiej kinematografii, w jednej ze swych prac podkreślił jednoznacznie, że o „chorobie lewicowości” na Półwyspie Apenińskim można mówić dopiero w latach sześćdziesiątych. Wcześniej na żadne wsparcie ze strony partii lewicowych, twórcy filmów neorealistycznych liczyć nie mogli – nie posiadały one bowiem wówczas programu kulturowego, toczyły również ze sobą spory[5]. Stąd wniosek, że neorealizm stanowił względnie neutralny politycznie ruch artystyczny, który kierował się własnymi – dojrzewającymi stopniowo, w odpowiedzi na panującą atmosferę społeczną – zasadami.
___Wspomniane już zostało, że w powojennych Włoszech publiczność nie doceniła filmu Rzym, miasto otwarte. Podobnie też było z innymi dziełami neorealizmu, długo w Italii „dziecka niechcianego[6]. Duża część Włochów uległa bowiem mitowi szczęśliwego społeczeństwa bogatej Ameryki i preferowała filmy hollywoodzkie – traktowane  wówczas jako „znieczulające lekarstwo” na problemy codzienności. Poza tym, świeże były jeszcze rany pozostawione w Italii przez faszyzm i wojnę, o których chciano jak najszybciej zapomnieć. 

___Filmowe przykłady
___Kształtując się stosunkowo spontanicznie, neorealizm zaczął precyzować własny program dopiero w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych. Wtedy to ukazały się pierwsze manifesty i plany działania. Adekwatnie ruch określił T. Miczka twierdząc, że stanowił on „bezpośrednią reakcję artystów na tragiczne doświadczenia narodu w konkretnym momencie jego historii”[7]. A ten moment cechowała potrzeba rozmowy o minionej wojennej przeszłości, obecności aliantów we Włoszech, ogólnoludzkich nieszczęściach, braku nadziei i nędzy. Początki włoskiego neorealizmu to zaś przezwyciężenie bariery w postaci tradycji filmowej opartej na utopijnej wizji świata. To jej wyraźnie przeciwstawił się Luchino Visconti realizując oparty na powieści Jamesa M. Caina Listonosz zawsze dzwoni dwa razy, film Opętanie. Italia w nim to kraj brzydoty, brudnych ulic, pospolitych i zagraconych mieszkań. Fabuła zaś opiera się na historii romansu zamężnej Giovanny i włóczęgi Gino, który popycha zakochanych do popełnienia morderstwa. Po prapremierze w 1943 roku obraz został zakazany przez państwową cenzurę. Krytycy uznali zaś, że powstał film w zupełnie innej konwencji od dotychczas kręconych, w którym sprytnie pod „przykrywką” historii miłosnej przeprowadzona została ostra krytyka panującego systemu.

animator2a

-3-

___Takie były prapoczątki, jednakże gdy myśli się o pierwszym, prawdziwym neorealiście, wymienia się o Roberto Rosselliniego, twórcę „trylogii o wojnie”, w skład której weszły: Rzym, miasto otwarte (1944–1945), Paisà (1946) oraz  Niemcy, rok zerowy (1948). Kilka słów o każdej z tych produkcji. Wspominany już Rzym , miasto otwarte, powstawał spontanicznie w tytułowym mieście, jeszcze gdy toczyły się w nim działania wojenne. Rossellini wraz ze współpracownikami przemierzał stolicę Italii w poszukiwaniu materiału. Rejestrowano wydarzenia zwyczajne, a reżyser rzadko wykonywał zbliżenia, obrazy były niedoświetlone, niedopracowane, technicznie niedoskonałe. Częste były elementy przypadkowe, takie jak słowa, ujęcia, gesty. Nie powstał też żaden scenariusz. W filmie bowiem nie była istotna fabuła, stanowiła ona jedynie pretekst do pokazania zwyczajnego życia, jakie toczyło się w stolicy Włoch w dramatycznym momencie wojny. Akcja rozgrywa się bowiem w roku 1944, w okupowanym przez niemieckie wojska Rzymie i koncentruje wokół zaangażowanych w działania ruchu oporu Manfrediego, Marcello, Piny (w tej roli słynna Anna Magnani) oraz księdza Don Pietro. W filmie obok zawodowych aktorów wystąpili także amatorzy.

neorealizm3

___Kolejna część trylogii Rosselliniego to Paisà[8]– sześcioczęściowy film epizodyczny, w którym został ukazany proces „wyzwalania” Włoch. Jednostkowe przypadki to poniekąd symbole bezsensu wojny oraz niesionych przez nią zniszczeń, cierpień i śmierci. Film stanowi obraz dokumentalny; zdjęcia kręcono w rzeczywistych miejscach zdarzeń. To historie kolejno: krótkiego romansu pomiędzy amerykańskim żołnierzem i sycylijską dziewczyną (oboje niedługo po poznaniu zostają zastrzeleni przez Niemców), amerykańskiego żołnierza przebywającego w Neapolu, rzymskiej prostytutki, młodej kobiety nieświadomie oczekującej na powrót nieżyjącego już niestety ukochanego, trzech alianckich kapelanów. Ostatnia z historii prezentuje zaś działania partyzantów w delcie Padu oraz popełniane przez niemieckich żołnierzy zbrodnie.
___Z kolei w filmie Niemcy rok zerowy Rossellini obsadził niemal całkowicie amatorów. To tragiczna historia niemieckiej rodziny, w której dorastający Edmund zmuszony jest do zdobywania żywności na czarnym rynku. Chłopiec będący pod wpływem pewnego profesora, który przedstawia mu wizję świata opartą na ideologii narodowego socjalizmu, uznaje swego schorowanego ojca za bezużyteczny ciężar. Popycha to chłopca do tragedii – podaje ojcu truciznę. Film w genialny sposób przedstawia trudną sytuację, jaka zapanowała po wojnie w Berlinie. Ze względu na pojawienie się w dziele motywów antyniemieckich, wywołało ono żywe dyskusje[9].
___Mówiąc o neorealizmie nie można pominąć działalności „spółki Zavattini-De Sica”, która wpisywała się w konwencję tzw. „dobrodusznego neorealizmu”, prezentującego wizję świata jako walki dobra ze złem. Vittorio De Sica słusznie uznawany jest za jednego z najbardziej płodnych aktorów oraz reżyserów włoskich (tylko w latach 1932–1942 zagrał w ponad 40 filmach).

-4-

___Większość filmów De Sica nakręcił we współpracy ze swoim przyjacielem i autorem scenariuszy: Cesare Zavattinim[10]. Wymienić trzeba pośród owoców tej współpracy film Dzieci ulicy, w którym przedstawiona została historia młodzieńczej przyjaźni dwóch bezdomnych chłopców: Giuseppe oraz Pasquale, czyszczących buty na ulicach powojennego Rzymu i w ten sposób zarabiających na życie. Marzeniem chłopców jest posiadanie własnego konia, dzięki któremu mogliby oni „uciec w świat”, zmienić swoje życie. Niestety, w celu spełnienia tego marzenia,  decydują się oni wziąć udział w kradzieży, za co trafiają do więzienia. Pomimo, że chłopcom udaje się zbiec, ich przyjaźń nie ma szczęśliwego zakończenia. De Sica w  tym obrazie skoncentrował się głównie na krytyce nieludzkiego świata dorosłych. Film w roku 1947 otrzymał specjalnego Oscara.

neorealizm4

___Najbardziej znanym spośród dzieł De Siki jest chyba film Złodzieje rowerów, który zresztą zyskał najwyższe uznanie krytyki, zaraz po swojej rzymskiej prapremierze 26 listopada 1948 roku, a w roku 1949 otrzymał specjalnego Oscara. Przyjmuje się, że dzieło to wyznacza szczytowy punkt włoskiego neorealizmu. Złodzieje rowerów wywarli również wpływ na działalność wielu filmowców europejskich w latach pięćdziesiątych. Fabuła filmu opiera się na dramatycznym momencie z życia bezrobotnego Antonia, który po długich poszukiwaniach zatrudnienia w końcu zdobywa pracę polegająca na rozlepianiu afiszy. By móc wykonywać to zajęcie mężczyzna potrzebuje roweru, który niestety wkrótce zostaje mu skradziony. Dalsza część filmu przedstawia przebieg poszukiwań roweru, w jakich mężczyźnie towarzyszy jego mały synek. Całość, łącznie ze wzruszającym zakończeniem, ukazuje bezsilność człowieka w świecie oraz złudność pokładanych nadziei. Nieszczęście wynikające z ludzkiej bezsilności mocno zaakcentował De Sica również w filmie: Umberto D., będącym obrazem samotności i biedy wpisanych w życie osób starszych. Co ciekawe rola tytułowego Umberto została zagrana przez uniwersyteckiego profesora.

neorealizm5a

___Zwykło się również mówić o tzw. „ludowym” obliczu włoskiego neorealizmu, który realizował Luchino Visconti. Największym dziełem nakręconym w tej konwencji był etnograficzny obraz Ziemia drży. Film został źle przyjęty przez włoską publiczność, której nie ujęła prostota opowieści o życiu sycylijskich rybaków z wioski Acitrezza. Visconti wszystkie role do odegrania powierzył rybakom, którzy mówili niezrozumiałą dla większości mieszkańców Italii gwarą. Ponadto film trwał aż 3 godziny, jego akcja rozwijała się powoli, zgodnie z autentycznym rytmem życiowych wydarzeń. To wszystko zdaje się zadziałało na niekorzyść tego obrazu, pierwotnie mającego stanowić pierwszą część trylogii. Jednak brak powodzenia produkcji w kinach nie doprowadził do zrealizowania zamiarów reżysera.
___Z kolei Gorzki ryż Giuseppe De Santisa to połączenie neorealizmu z filmem gangsterskim. Mamy w nim, obok trudu pracy kobiet zaangażowanych w sezonowy zbiór ryżu, wątki miłosne i kryminalne, bardzo zbliżone do konwencji westernu. Być może dlatego film ten zdobył popularność wśród publiczności amerykańskiej.

-5-

___O De Santisie mówi się jako o najbardziej konsekwentnym neorealiście, który w roku 1953, kiedy neorealizm wchodził już w fazę schyłkową i stopniowo we włoskim kinie odchodzono od tematyki biedy i nieszczęść, nakręcił film Rzym, godzina 11. Produkcja była inspirowana rzeczywistymi wydarzeniami, jakie rozegrały się w Rzymie w roku 1951. De Santis opowiedział widzom losy siedmiu kobiet, które przeżyły katastrofę budowlaną. Mianowicie, pod ciężarem dużej liczby kobiet przybyłych na rozmowę w sprawie pracy, zawaliły się schody kamiennicy. Jedna z nich – Luciana, która podstępnie dostała się do gabinetu dyrektora, by zdobyć posadę, a w efekcie wywołała paniczne zamieszanie wśród zgromadzonego tłumu, została uznana za przyczynę tragedii. Swoim filmem De Santis chciał zwrócić uwagę na ciężkie warunki socjalne panujące w Rzymie w omawianym okresie czasu.

___Podsumowując…
___Na temat neorealizmu prowadzono żywe dysputy jeszcze w latach pięćdziesiątych.  Nie trwały one jednak zbyt długo, bowiem koniec ruchu wyznacza się na rok 1956, kiedy to zmęczeni prezentowaniem nagiej prawdy twórcy stopniowo wkraczać zaczęli na ścieżki komercji[11]. Niewątpliwie jednak neorealizm wywarł wpływ na prawie całe powojenne kino światowe, zwłaszcza to z  lat 1945–1960.

___Omówione w tekście obrazy filmowe, na które składają się zarejestrowane autentyczne wypadki, szczere gesty i dialogi, zachwycają swą prostotą oraz prawdziwością. A tło historyczne prezentowanych wydarzeń jednostkowych prezentuje się wyjątkowo wyraziście. Jeśli zatem poszukujemy „nowego” (oraz autentycznego) spojrzenia na zagadnienia wojny oraz faszyzmu, to obok filmów włoskich neorealistów wyjątkowo szkoda by było przejść obojętnie.
___Pozostaje jeszcze jedna kwestia. O ile w przypadku neorealizmu recepcja filmu rozwija świadomość historyczną, otwiera szersze pole interpretacyjne, to niestety skonstatować trzeba, że współczesnym dziełom kinematografii, roszczącym sobie nazwy: „historyczny”, „dokumentalny”,  do odgrywania takiej roli niejednokrotnie daleko. Ale to już zdecydowanie inny problem, wymagający osobnych, niekoniecznie już przemawiających na korzyść sztuki filmowej rozważań.

[1] I. Kurz, „Ludzie jak żywi”: historiofotia i historio terapia, w: Film i historia. Antologia, red. I. Kurz, Warszawa 2008, s. 15.
[2] Zob. H. White, Historiografia i historiofotia, przeł. Ł. Zaremba, w: Film i historia. Antologia, red. I. Kurz, Warszawa 2008, s. 117.
[3] Ibidem, s. 121.
[4] Zob. T. Miczka, Miczka T., Dziesięć tysięcy kilometrów od Hollywood. Historia kina włoskiego od 1896 roku do połowy lat pięćdziesiątych XX wieku, Kraków 1992, s. 165.
[5] Zob. T. Miczka, Neorealizm, niewdzięczne dziecko młodej demokracji, „Iluzjon” 1993, nr 1, s. 54.
[6] T. Miczka, Dziesięć tysięcy kilometrów od Hollywood, op. cit., s. 167.
[7] Ibidem, s. 201.
[8] Pasani – wł. rodacy, tubylcy; w dialekcie południowym – paisà (T. Miczka, Kino włoskie, Gdańsk 2009, s. 205).
[9] Zob. Kronika filmu, red. M.B. Michalik, Warszawa 1995, s. 213.
[10] Zob. ibidem, s. 216.
[11] T. Miczka, Dziesięć tysięcy kilometrów od Hollywood, op. cit., s. 166.

-6-

___Bibliografia:

Filmy włoskich neorealistów:
Dzieci ulicy (Sciusià), reż. V. De Sica, 1946.
Gorzki ryż (Riso amaro), reż. De Santis,  1949.
Niemcy rok zerowy (Germania, anno zero), reż. R. Rossellini, 1947.
Opętanie (Ossessione,), reż. L. Visconti, 1943.
Paisà (Paisà), reż. R. Rossellini, 1946.
Rzym, godzina 11 (Roma ore undici), reż. G. De Santis, 1953.
Rzym, miasto otwarte (Roma, città aperta), reż. R. Rossellini, 1944–1945.
Umberto D. (Umberto D.), reż. V. De Sica, 1952.
Ziemia drży (La terra trema), reż. L. Visconti, 1948.
Złodzieje rowerów (Ladri di biciclette), reż. V. De Sica, 1948.

Opracowania:
Ferro M., Kontranaliza społeczeństwa?, przeł. A. Karpowicz, w: Film i historia. Antologia, red. I. Kurz, Warszawa 2008, s. 67–89.
Ferro M., Kino i historia, przeł. T. Falkowski, Warszawa 2011.
Helman A., Włoski neorealizm, w: Historia kina. Kino klasyczne, t. 2, red. T. Lubelski, I. Sowińska, R. Syska, Kraków 2011, s. 565–615.
Kronika filmu, red. M.B. Michalik, Warszawa 1995.
Kurz I., „Ludzie jak żywi”: historiofotia i historio terapia, w: Film i historia. Antologia, red. I. Kurz, Warszawa 2008, s. 7–16.
Miczka T., Dziesięć tysięcy kilometrów od Hollywood. Historia kina włoskiego od 1896 roku do połowy lat pięćdziesiątych XX wieku, Kraków 1992, s. 121–262.
Miczka T., Neorealizm, niewdzięczne dziecko młodej demokracji „Iluzjon” 1993, nr 1, s. 47–55.
Miczka T., Kino włoskie, Gdańsk 2009.
Miczka T., Neorealizm, niewdzięczne dziecko młodej demokracji „Iluzjon” 1993, nr 1, s. 47–55.
Radstone S., Kino/pamięć/historia, przeł. J. Jaworska, w: Film i historia. Antologia, red. I. Kurz, Warszawa 2008, s. 337–358.
Rondolino G., Storia del cinema, v. 2, Torino 1977.
Rosenstone R.A., Historia w obrazach/historia w słowach: rozważania nad możliwością przedstawienia historii na taśmie filmowej, przeł. Ł. Zaremba, w: Film i historia. Antologia, red. I. Kurz, Warszawa 2008, s. 93–114.
White H., Historiografia i historiofotia,przeł. Ł. Zaremba, w: Film i historia. Antologia, red. I. Kurz, Warszawa 2008, s. 117–127.

Fotografie wykorzystane w tekście pochodzą ze strony: www.filmforlife.org/2015/06/lomaggio-di-torino-al-neorealismo/

-7-

 

One thought on “Filmy włoskich neorealistów, czyli odkrywanie historii „na nowo”

  1. Świetny artykuł! Myślałam, że nikt już nie pamięta o włoskim neorealizmie, o de Siki – o Paisie i o Złodzieju rowerów! Mądre kino, dzisiaj takiego już nie ma.z tego wszystkiego, dzisiaj sobie obejrze raz jeszcze 😀

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *