Czy piękno jest względne? O relatywizmie estetycznym

estetyka

Animator Kultury 2(2016)

Krzysztof Sacała 

CZY PIĘKNO JEST WZGLĘDNE? O RELATYWIZMIE ESTETYCZNYM

___Jedną z kategorii estetycznych, jakiej doświadczania życzyłbym czytelnikowi jak najwięcej jest piękno. Piękno, będące zespołem takich cech jak proporcja kształtów, harmonia barw, dźwięków, sprawia, że coś się podoba i budzi zachwyt. Kierować się pięknem, czyli posiadać wysoką wartością moralną, to w okresie letnim, wykorzystywać swój potencjał – odczuwać muzykę, podziwiać krajobraz. To tworzyć kulturę, bo przecież piękno poza człowiekiem, nie funkcjonuje.
___Sporo o tym wiedziała Maria Gołaszewska (1926-2015) – filozof i estetyk, związana była z akademickim środowiskiem UJ, która niemal całą swoją karierę naukową, poświęciła estetyce, nauce o cechach i kryterium piękna. Do lektury dzieł tego typu, wymagających od czytelnika poważniejszego podejścia i zaangażowania, warto jest podchodzić z punktu widzenia założonego wcześniej problemu, dotyczącego, na przykład, relatywizmu estetycznego. I szukać odpowiedzi na pytanie, czy piękno jest względne?
___Przedstawiony problem rozważała m.in. w książce „Świadomość piękna. Problematyka genezy, funkcji, struktury i wartości w estetyce” (Warszawa 1970). Wymienione zagadnienia dotyka w sposób ogólny, z wyszczególnieniem pytań estetyki, percepcji i kreacji sztuki w odniesieniu do zmieniającego się zmysłu odbioru, m.in. wrażliwości. To przykład nowego pisania o estetyce, nie będący już kategorią badawczą samą w sobie, jak w początku XX w., nie dotyczący tylko i wyłącznie warstw inteligenckich, nie stanowiący elementu czysto kulturowego, którego funkcją była humanizacja ‘podnoszenie, sięganie wyżej’, a nauką praktyczną – funkcja pedagogiczna i dydaktyczna. Kategorie piękna, wykraczają u Gołaszewskiej, ponad kanon klasyczny, o jakim pisał Władysław Tatarkiewicz w „Dziejach sześciu pojęć” (Warszawa 1976), czyli ponad takie kategorie jak m.in. symetria ‘współmierność’, harmonia ‘zestrój, forma muzyczna’, eurythmia ‘subiektywnie uwarunkowane piękno, racja’, retorum ‘wzniosłość’, sublimis ‘wymowa’.
___Lektura Gołaszewskiej, utwierdza w przekonaniu, że piękno służy konsumpcji, jako znak towarowy oddziaływujący raczej podświadomie na konsumenta – uczestnika procesu kapitalistycznego, na którego wpływa się poprzez zmysły. Intuicja Gołaszewskiej, pozwalała na dostrzeganie zjawisk, które przecież w momencie powstawania jej prekursorskich prac, w latach 70. XX w., były z pewnością jeszcze słabo widoczne w Polsce.
___Antropologiczny poziom zmysłów i odczuwania, wpływa na człowieka, już nie tylko poprzez wektorowe doznanie psychiczne, ale także fizyczne – bodźcowe, oparte o zasadę akcji-reakcji jednego ciała na drugie. Kryterium piękna współczesnego, czasem trudne do zrozumienia, pozbawione zostało arystotelesowskiego ‘dobra’. Została tylko eo ipso, czyli przyjemność. Właśnie z tego poziomu, ugruntowanego w warsztacie badawczym postmodernizmu, interpretację piękna, w kontekście zjawisk estetycznych, podjęła Gołaszewska.

-1-

___Piękno jest także synkretyczne – to eklektyzm pozbawiony logiki kanonu – to śmieszność (piękno naturalne – symetryczne, takie jakie wynikało z przyrody, obdarzone rodzajem metafizyki jest nieuchwytne). Nieświadomość w tym wymiarze dotyczy nie tylko człowieka, ale także percepcji piękna, podejmowanej przez niego. Człowiek taki, parafrazując myśl J.P. Sartre, jest egzystencjalnie wolny do tego stopnia, że jest na wolność skazany.
___Metodyka Gołaszewskiej jest więc uwarunkowana zmianą kulturową w postrzeganiu rzeczywistości przez człowieka nowoczesnego.
___Celem obcowania z pięknem, jak pisała autorka, jest doprowadzenie do „sytuacji estetycznej” (jest to cel twórcy i odbiorcy) – do przeżycia dzieła na możliwie najszerszym polu odczuwania – wewnętrznym, intelektualnym, zmysłowym, psychologicznym. W „Estetyce pięciu zmysłów” (Warszawa 1997) rozważyła Gołaszewska problematykę realizmu odbioru dzieła przez konsumenta-odbiorcę oraz szeroko opisała zmysł słuchu i związane z nim bodźce (odgłosy, wołanie), odbierane nie tylko poprzez fale, ale także wizualnie (krzyk, krzyk spotęgowany). Współcześnie popularne są wydarzenia multimedialne mające wywołać jak najwięcej bodźców poprzez psychiczne odczuwanie strachu, lęku, euforii, itp. Na przykład, stosowany w muzyce współczesnej, panwariacjonizm – kontrapunktyczne powtarzanie głównego tematu, w następujących po sobie sekwencjach.
___Ruch, zmysł smaku i dotyku, związane z nimi bodźce, zapach oraz gorąco, także są środkiem do wywołania konkretnego, spotęgowanego wrażenia – przeżycia estetycznego, które jest zależne od poziomu przygotowania widza, od stopnia jego uświadomienia. Od tego zależeć będzie, czy przeżycie estetyczne, zostanie tylko skonsumowane przez widza-odbiorcę, czy wyzwoli potrzebę przekazania doświadczenia estetycznego i przyczyni się do rozwijania kultury estetycznej.
___Dla Gołaszewskiej stworzenie ogólnego modelu sytuacji estetycznej odbiorcy sztuki, nie wydaje się możliwe. Uważa, że zbyt wiele czynników względnych wchodzi w grę. Niemniej jednak twórcy przygotowują – aranżują wartość artystyczną, która jest dostosowana do konkretnego środowiska odbiorców – w przypadku branży muzycznej – fanów, czyli ‘zwolenników oddanych’.
___Aspiracją twórcy jest wywołanie u odbiorcy, interpretacji i przeżycia dzieła estetycznego, na poziomie tożsamości i osobowości. Temat ten rozszerzyła Gołaszewska w książce „Estetyka współczesności” (Kraków 2001), gdzie podjęła się klasyfikacji zjawisk awangardowych – nowych prądów torujących drogę dla sztuki i kultury. Tok myślowy i rzeczowy, porządkujący wiedzę, odnosi się do relatywizmu estetycznego, względności i subiektywności poznania oraz wartości człowieka nowoczesnego.
___Awangardowe zjawiska w postaci epoki „-izmów”, będące środkiem wytworzenia i nośnikiem treści estetycznych (cyfryzacja – nowa estetyka), skomponowane zostały z uwzględnieniem sztuki high-tech, multimediów, wizualizacji wynikających z właściwości tej sztuki – medialności. Ściśle wiąże się z tym nurt sztuki „bez zmysłów”, sensoryczność oraz psychodelia i doświadczenie psychodeliczne, przeżywane poprzez stany zaburzenia świadomości – nieważkość i delirium.

-2-

___W pracy o estetyce współczesnej, podaje Gołaszewska, nurty przeżycia estetycznego otwarte i funkcjonujące nadal, rozwijające i zmieniające się, jak np. sensoryczność. Z instalacji dźwiękowej Sensorium, można skorzystać w Poznaniu. Na oficjalnej stronie czytamy we wprowadzeniu, „…instalacja ma charakter interdyscyplinarny. Duch holistycznego, integralnego widzenia ludzkich emocji, intelektu i fizjologii przenika tę pracę. Łączy w równoważnych proporcjach aspekt artystyczny, naukowo-techniczny oraz psychologiczny. Seans w surowej i fascynującej przestrzeni wieży zegarowej CK Zamek w Poznaniu odbywa się jednoosobowo pod opieką milczącego asystenta…”.
___Innym nurtem przeżycia estetycznego jest estetyka in actu ‘spontaniczna ekspresja’, estetyka wychowania (funkcja dydaktyczna sztuki), ekoestetyka (natura, ale bardziej ekologia), estetyka potoczności ‘bytowość – przeciętność, potoczność – „styl życia”’, estetyka feministyczna ‘kobieca i tworzenie klosza dla tej grupy – płci’, estetyka rozrywki ‘czysta, kulturalna, inwersyjna – dotycząca poziomu oczekiwań’.
___Gołaszewska w tym miejscu stawia niejako znak równości między tymi formami, stojąc za twierdzeniem, że sztuki nie można dzielić na „małą” i „wielką” – nieważne czy oczekuje ona od widza zaangażowania intelektualnego, duchowego, ideologicznego, czy poprzestaje na żywiole rozrywki, beztroskiego upodobania w tym co bawi. Doskonałość nie jest po pierwsze miarodajnym punktem odniesienia, po drugie jest pryzmatem.
___Zgodnie z założeniem, że nie ma innego kryterium, niż subiektywne doznanie, relatywizm estetyczny, sam w sobie, jest pojęciem i kryterium względnym. Obecny współcześnie w życiu społeczności i społeczeństw, także kulturalnym, nie pozwala na inne ujmowanie piękna, niż przez pryzmat względności.
___Czy piękno jest względne? – Względność piękna nie jest jednoznaczna, ponieważ występuje duże prawdopodobieństwo, że osoba ludzka jest bytem, generalnie uwarunkowanym jednakowymi walorami poznawczymi i zmysłowymi, wyposażonym w różne, a te same kategorie potrzeb i doświadczeń, niezależnie od czasu i kultury. Dlatego nigdy nie przestaną podobać się starożytności w architekturze, w rzeźbie ciała ludzkiego, w naturze. Zatem piękno jest czymś więcej, niż tylko kategorią estetyczną. Piękno bowiem jest wielowymiarowe i każdorazowo „dookreślane” przez jego odbiorcę. Natomiast książki Marii Gołaszewskiej, mogą spowodować, że staniemy się bardziej świadomymi odbiorcami piękna. Czego czytelnikowi i sobie życzę.

-3-

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *