Od bazgroty do kryzysu czyli etapy twórczości plastycznej dziecka

bazgrota

Animator Kultury 3(2016)

Aneta Suslinnikow

OD BAZGROTY DO KRYZYSU CZYLI ETAPY TWÓRCZOŚCI PLASTYCZNEJ DZIECKA

___Pochodzenie definicji twórczość sięga czasów starożytnych. Początkowo zarezerwowane było dla działalności boskiej, potem dla jednostek wybitnych, obecnie odnosi się do wszystkich, którzy (świadomie lub nie) podejmują działania zmierzające do przekształcenia otaczającej rzeczywistości.
___Twórczość rozpatrywana może być na kilku płaszczyznach:

  • twórczość jako wytwór (dzieło)
  • twórczość jako proces myślowy
  • twórczość jako zespół cech osobowościowych
  • twórczość jako zespół czynników społeczno-kulturowych.

___Dorośli traktują swoją twórczość instrumentalnie jako środek do osiągnięcia czegoś (np.: pieniędzy, uznania, sławy, czy choćby podwyższenia samooceny), dziecko natomiast czerpie radość i satysfakcję z samego dokonywania zmian, z samej aktywności twórczej.
___Dziecko począwszy od wieku niemowlęcego dokonuje zmian i czerpie z nich satysfakcję (niemowlę wyrzucające zabawki z łóżeczka). Najmłodsi pracowicie zaburzają biel kartki papieru, początkowo chaotycznymi bazgrołami, stopniowo opanowując technikę kierowania ołówkiem, kredką, pędzelkiem.
___Już ten rodzaj rozładowania energii (pierwsze bazgroty) jest wyrazem stanów emocjonalnych dziecka. Biorąc pod uwagę fakt, że rola świadomości jest w tym procesie minimalna, odkrywamy, że ta bazgrota jest twórczością najbardziej spontaniczną. Lowenfeld wyraża pogląd, iż: „zdarza się, że bazgranie jest prawdziwszym środkiem wyrażania siebie niż wyższe formy sztuki…”[1]. Przedstawioną ekspresję twórczą zaobserwować możemy podczas budowania przez najmłodszych wieży z klocków, dziecko starannie buduje konstrukcję często tylko po to aby dokonać destrukcji i wznieść budowlę od początku. Przestrzeń wokół dziecka zorganizowana jest według jego własnych planów, budowle stworzone przez niego aktywują wyobraźnię, zagospodarowuje krajobraz, w którym tyle może się zdarzyć. Możemy również doszukać się ekspresji twórczej dziecka w sferze muzycznej. Istnieje analogia pomiędzy płaczem niemowlęcia a śpiewem gregoriańskim, archaicznymi formami muzyki. Potrzeba muzycznego tworzenia u starszych dzieci często aktywuje się spontanicznie.  Dziecko nuci podczas rysowania, lepienia, wycinania.  Zachęcone dzieci improwizują muzycznie w nawiązaniu do pokazanego obrazka lub dowolnego faktu, który może posłużyć za temat do improwizacji.
___Dziecięce akty twórcze mają zapewnić satysfakcję samemu twórcy, nie posiadają intencji zaspokajania potrzeb estetycznych. Dziecko bez żalu rozstaje się ze swoimi działami, aby podjąć wysiłek i stworzyć coś nowego. Taką spontaniczność twórczą, której celem jest rozładowanie energii dziecka dostrzec możemy pomiędzy trzecim a siódmym rokiem życia. Maurice Debesse nazywa ten okres wiekiem „skaczącej kózki”.

-1-

___Pamiętajmy, że ekspresja dziecka nie jest ograniczona społecznie ustalonymi normami zachowania, jest wyrazem psychofizycznej struktury. Wszelkie formy przymusu wywołują sprzeciw. Spontaniczność dziecka jest bezpośrednio związana z emocjonalnością dziecka i stanowi jej manifestację.

___Etapy twórczości plastycznej dzieci
___
Obecnie istnieje wiele podziałów dotyczących twórczości plastycznej dziecka. Max Verworm dzieli rozwój rysunku dziecka na fazę ideoplastyki i fizjoplastyki. Fazy te są ściśle związane z rozwojem psychofizycznym dziecka [M. Verworm 1917]. Okres ideoplastyki rozpoczyna się fazą bazgrot. Te spontaniczne akty twórczości są wstępem do kolejnych etapów jego rozwoju. Analizując podziały na okresy i fazy twórczości plastycznej dziecka [S. Szuman (Polska), C. Burto (Anglia), M. Debussea’e (Francja) i V. Lowenfeld (USA)] możemy stwierdzić za S. Popkiem, że […] poglądy te różnią się głównie podejściem indukcyjnym, bądź dedukcyjnym, a oprócz tego użytą terminologią. Badacze są zgodni w tym, że twórczość plastyczna dziecka rozpoczyna się od okresu bazgrot, osiągając typowy dla twórczości dziecka okres schematyczny. Dziecko tworzy pierwsze schematy, które podlegają określonym etapom rozwoju. Kolejnym etapem rozwoju plastycznego jest próba realistycznego przedstawianie przez dziecko wizualnej rzeczywistości. Natomiast twórczość w całym tym okresie ma charakter ideoplastyczny (kształtowany według wyobrażeń). Zwolennicy teorii realizmu kulturowego zaproponowali podział rozwoju artystycznego na trzy okresy (co jest zgodne z ogólną analizą porównawczą wielu teorii). Zamiast nazwy okres realizmu (przyjętej przez wielu naukowców) proponują okres realizmu kulturowego. Okres ten wg ich teorii wprowadza widoczne zmiany w twórczości dziecka szczególnie między 6. a 7. rokiem życia.

___Bazgrota
___
Koło 2. roku życia dziecko zaczyna kreślić na papierze nieregularne znaki, które określa się bazgrotą. Według Lowenfelda nie wszystkie dzieci przechodzą te same etapy rozwoju w tym samym okresie życia. Dlatego też okres ten może być przesunięty w czasie i zależeć od psychofizycznych indywidualnych predyspozycji dziecka. Ewolucja bazgrot podlega kilku niezmienny, następującym po sobie etapom rozwoju.
___Pierwsze bazgroty (bazgrota bezładna; chaotyczna; niekontrolowana; nie nazywana)  pojawiają się między 18. a 24. miesiącem życia. Są przypadkowymi, spontanicznymi znakami różniącymi się kierunkiem i długością. Długość i kierunek kresek zależy od budowy dłoni i ramienia, temperamentu i nastroju dziecka. W okresie tym dziecko zaczyna zmieniać charakter rysowanych linii. Przybierają one abstrakcyjne, przede wszystkim przypadkowe formy, zygzaki, kropki skłębione linie, kleksowate plamy, które nie podlegają kontroli wzroku. Początkowo jest to tylko zabawa narzędziem. Dziecko w tym okresie przeważnie nie patrzy na papier w trakcie rysowania. Pierwsze bazgroty są czynnością motoryczną, bez udziału świadomości dziecka. Mały artysta zachwyca się doświadczeniami kinestetycznymi, śladami powstającymi na powierzchni, na której rysuje. Szuka prostych środków wyrazu artystycznego w tym linii i kresek.  Jednakże zabawa ta sprawia dziecku coraz więcej radości i staje się formą aktywności. Dziecko w tym okresie zaczyna wyznaczać sobie cel oraz zaczyna panować nad coraz większa precyzją własnych ruchów.

-2-

___Po 2. roku życia dziecko wkracza w etap bazgrot kontrolowanych (Popek: bazgrota bezprzedmiotowa, Wallon: okres słowa i obrazu), która pojawia się pół roku po bazgrocie bezładnej (Lowenfeld, Herbelholz, Popek). Etap ten jest pierwszym doświadczeniem sztuki. Według Lowenfelda to moment odkrycia koordynacji wzrokowo-ruchowej.
___Dziecko zaczyna być świadome swoich możliwości. Linie pionowe i poziome, powstają w wyniku obrotowego ruchu ręki. Ruchy na płaszczyźnie powtarzane są już z większą świadomością, stają się rytmiczne. Pojawiają się zakrzywione linie oraz dziecko podejmuje próby zamknięcia kulistych form. S. Szuman przypisuje ten moment dzieciom w wieku około 3 lat.  W okresie tym dziecko potrafi skopiować krzyż, linie, czy koło jednak nie potrafi skopiować kwadratu. Dziecko potrafi doczepiać do istniejących form linie proste, które posiadają kontrolowany kierunek i rozmiar. Formy i linie są bardziej konsekwentne. Jest to moment odkrycia koordynacji wzrokowo-ruchowej. Dziecko zaczyna być świadome swoich możliwości. Zdarza się też często, że dzieci identyfikują swoje znaki. Po zakończeniu rysunku często nazywają swoje manipulacje i wymyślają historie o nich.
___Kolejnym etapem jest bazgrota nazywana [Lowenfeld, Herberholz, Lansing, Simpson (Szuman: tworzenie się schematu, Popek: bazgrota przedstawieniowa, Wallon: okres słowa i obrazu)]. Etap ten obserwowany jest pomiędzy trzecim a czwartym rokiem życia dziecka.  Nazywane bazgroty najczęściej mają formy kołowe lub też rysowane są dookoła kształtu. W tym okresie mały artysta nazywa swoje rysunki w trakcie rysowania. Mówi co będzie rysowało, jednak może zmieniać  temat czy idee w rysunku jeszcze przed jego wykonaniem, w trakcie jego wykonywania i po jego wykonaniu. Zauważono także, że dzieci mogą werbalnie opisywać pewne elementy, które nie występują w ich rysunku. Jest to dowód na uchwycenie przez dziecko związków między sobą a otaczającym światem. Dziecko wkracza w fazę myślenia wyobrażeniowego. W tym też okresie dziecko zaczyna dostrzegać zależności przestrzenne. Etap ten charakteryzuje fakt, że dzieci są bardziej skupione podczas pracy. Bazgroty są zróżnicowane, a ich rozmieszczenie na kartce posiada sens. Dziecko formułuje proste geometryczne kształty, rysuje kropki, proste linie i zamyka formy. W etapie końcowym tego okresu, dziecko nazywa swoją pracę zaraz po jej wykonaniu.

___Głowonogi i głowotułowia. Okres schematyczny
___Pomiędzy 3. a 4. rokiem życia dziecko tworzy pierwsze głowonogi i głowotułowia. Początkowo rysuje koliste kształty, do których stopniowo dołącza proste, sztywne linie rąk i nóg.  Postać głowonoga pojawia się u dziecka zaraz po nabyciu przez nie umiejętności zamknięcia koła. Wraz z wiekiem dziecka schemat okręgu tj. głowy i doczepionych linii tj. kończyn dolnych i górnych staje się atrakcyjniejszy i różnoraki. Kończyny budowane są z linii konturowych, dziecko dorysowuje postaciom charakterystyczne desygnaty. Należy też zwrócić uwagę, że dwuwymiarowe kończyny rysowane przez dziecko są nieproporcjonalne. Dziecko nie rysuje stawów,  nie uwzględnia  pogrubienia ani zwężenia występującego w kończynie (np.: udo, kolano, łydka).
___W czwartym roku życia dziecka forma głowonoga posiada już liczne detale. W swoich bazgrotach mały artysta dopatruje się podobieństw do znanego mu przedmiotu (uprzedmiotowienie się wypowiedzi plastycznej dziecka).  Dziecko o przedmiocie narysowanym wie więcej, niż to wynika z jego dzieła. Świadomie koncentruje się na wybranych przez siebie detalach, powiększa je, zmienia kształty. Młody artysta świadomie pomija pewne elementy, rezygnuje z nich w swoim dziele plastycznym. Dziecko te same przedmioty może rysować na różne sposoby, gdyż jego ekspresja twórcza jak i wyraz artystyczny silnie zależy od jego stanu emocjonalnego.

-3-

___Po etapie głowonoga następuje etap głowotułowia. Dziecko dodaje ręce sterczące po bokach, w okolicach nóg rysuje coś co przypomina brzuch, a w końcu tułów. Postacie zawierają uproszczone elementy włosów, oczu, ust, nosa.
___Pierwszy tułów dziecko rysuje łącząc linią poziomą dwie linie pionowe, które na początku okresu twórczości symbolizowały kończyny dolne. Najpierw tułów przybiera formę koła, a następnie prostych brył geometrycznych o zróżnicowanych bokach. Dzieci w wieku od 3 do 6 lat nie uwzględniają podziału kończyn (ramię, przedramię). Palce częściej osadzone są wzdłuż głównej osi ramienia, a nie na końcu dłoni. Z reguły do szóstego roku życia dzieci rysują postać ludzką widzianą z przodu.
___Między 5. a 7. rokiem życia młodzi odkrywcy wchodzą w etap schematu uproszczonego. Pojawiają się symboliczne ujmowanie formy, przekształcenia afektywne. Rysunki są urozmaicone, zaczynają być komponowane spójnie, konsekwentnie. Postacie ludzkie często przedstawiane są bez interakcji między sobą, są budowane z form uproszczonych, zgeometryzowanych. Sprawiają wrażenie sztywnych, kanciastych, lub nadmiernie zaokrąglonych, jednak budowa jest prawidłowa. Dzieci w tym okresie potrafią dostosować kolorystykę do tematu pracy, kreślone linie budowane są wyraźnie i pewnie. W kolejnym etapie (między 7. a 8. rokiem życia) życia dziecka występuje schemat wzbogacony (zdefiniowany schemat osoby, domu, psa, drzewa, słońca i innych ważnych dla dziecka obiektów). Pomiędzy 8. a 11. rokiem życia dziecko może dokonywać zmian w swoim schemacie (w rysunku pojawiają się wyolbrzymienia ważnych dla dziecka elementów, zmniejszenie lub pominięcie elementów nieważnych lub podlegających tłumieniu, zmiana kształtu, koncentracja na detalach). Pomiędzy 9. a 11. rokiem życia dziecko rysuje schematy przedstawiające, które są zamiennie realistyczne lub abstrakcyjne.
___W okresie schematycznym dziecko ma trudności z odtworzeniem proporcji, brak umiejętności koncentracji na całości równoważy większym skupieniem uwagi na szczegółach (kolczyki, torebki, guziki itp.). Tematyka prac plastycznych u dzieci w tym okresie jest wieloraka od pojedynczych postaci czy obiektów do scen złożonych. Kolorystyka w pracach jest bogata i śmielsza, zostaje także wprowadzona ornamentyka. Postacie na rysunku są ze sobą powiązane, a sam artysta zaczyna budować przestrzeń w swoich pracach. Dziecko zaczyna zwracać uwagę na przestrzenność otaczającego świata w wyniku powstających w jego umyśle operacji myślowych. Dzieci intuicyjnie zaczynają stosować perspektywę: pasową (rzędową) – gdzie głębia przedstawiana jest za pomocą pasów umieszczonych jeden nad drugim. Pas najniższy obrazuje plan najbliższy, a pasy wyższe przedstawiają to, co dalsze. Postaci lub przedmioty przedstawione na poszczególnych pasach są jednakowej wielkości; topograficzną –dominuje w wieku 7-10 lat, charakteryzuje się tym, że główny plan obrazu przedstawiony jest z lotu ptaka, natomiast poszczególne przedmioty widziane są z boku; rentgenowską (przezroczystą) – polegającą na pokazaniu przez dziecko tego, co znajduje się wewnątrz np.: domu, pojazdu lub nawet postaci. W tym okresie istotna w rysunkach dzieci jest wielkość. To co ważne dla dziecko jest znacząco większe, np.: najważniejsza osoba dla dziecka jest duża i posiada najwięcej szczegółów. Jest to rodzaj perspektywy intencjonalnej, która jest kolejnym etapem obrazowania rzeczywistości.

-4-

___Ostatnim okresem twórczości dziecięcej jest okres poschematyczny (fizjoplastyka) [Szuman]. Podzielony został na: fazę realizmu wrażeniowego (12-13 rok życia), kiedy to dziecko indywidualnie zaczyna podejmować świadome próby naśladowania natury oraz fazę realizmu intelektualnego (13-15 rok życia), pojawia się modelunek, trójwymiarowe przedstawienie postaci, dziecko zatraca indywidualną świeżość i radość z tworzenia, po tej fazie następuje kryzys w twórczości plastycznej dziecka.

___Kryzys twórczy
___Mówiąc o twórczości dziecka, najczęściej mówimy o jego ekspresji artystycznej, ekspresji wyrażania wewnętrznych przeżyć i treści psychicznych w strukturach estetycznie zorganizowanych. Dziecko potrafi tworzyć spontanicznie i intuicyjnie, realizuje potrzebę aktywności zorganizowanej, nie przypadkowej, ściśle związanej z własnymi rytmami biologicznymi i psychicznymi. To, że dana aktywność twórcza jest bardziej preferowana od innych, powoduje najczęściej reakcje otoczenia (pochwały, dezaprobaty). Młody artysta po pewnym czasie zaczyna krytycznie oceniać swoje wytwory, porównywać z dokonaniami innych, jego twórczość zaczyna być wymiarem społecznym. Często niestety zbytnia ingerencja dorosłych (przejawiająca się w próbach porównania twórczych działań dziecka, uczenia go co jest a co nie jest poprawne) prowadzi w rezultacie do kryzysu twórczego.
___Kryzys twórczy wyraźnie zaobserwować możemy w starszych klasach szkoły podstawowej. Dzieci wstydzą się swojej spontaniczności (śpiew, taniec, rysunek, zaczynają traktować jako coś dziecinnego).  Zaobserwowane zjawisko i liczne jego analizy wykazały, że między 11 a 16 rokiem życia postępuje regres twórczości plastycznej u dzieci. Dziecko nie czerpie radości ze swojego wytworu artystycznego, zaczyna więc kopiować, naśladować inne wzorce, operować schematami. Bolesław Hornowski podaje wyjaśnienie tego zjawiska: „dziecko widzi, że rysunek jest niedoskonały. Zaczyna ono zdawać sobie sprawę z tego, że przedmioty w rzeczywistości wyglądają inaczej, niż na jego rysunku. Jest skrępowane swoją wiedzą[…] Poza tym nie zna techniki ani metody rysowania, aby móc narysować tak jakby chciało […]. Te trudności odbierają dziecku chęć do dalszego rysowania, zaczyna pogardzać rysunkiem jako czymś dziecinnym”[2].
___Należy podkreślić, że „kryzys twórczy” jest złożony, oprócz uwarunkowań środowiskowych, odgrywają czynniki rozwojowe, kształtuje się obraz samego siebie, poszukiwana jest własna tożsamość, poszukiwane jest miejsce dla siebie w świecie dorosłych. „Człowiek dorosły, przeszedłszy zwykle niepostrzeżenie dla siebie samego przez bramę oddzielającą go od dzieciństwa, znajduje ją za sobą zatrzaśniętą”[3]. Kryzys twórczy można przezwyciężyć, przede wszystkim należy otworzyć się na dziecko, akceptując w pełni jego wysiłki i dokonania oraz szanować jego twórczy wysiłek, dzięki czemu już nie jako dziecko a jako dorosły zacznie ponownie czerpać radość z w własnej ekspresji plastycznej.

-5-

Powiadacie:
– Nuży nas obcowanie z dziećmi.
Macie słuszność.
Mówicie:
– Bo musimy się zniżać do ich pojęć. Zniżać, pochylać, naginać, kurczyć.
Mylicie się. Nie to nas męczy. Ale – że musimy się wspinać do ich uczuć. Wspinać, wyciągać, na palcach stawać, sięgać. Żeby nie urazić.
(Janusz Korczak [w:] Kiedy znów będę mały)

 

 

[1] B. Dymara, Dziecko w świecie sztuki, Kraków 2014 , s. 56.
[2] A. Chmielnicka-Plaskota, Rysunek dziecka. Badania porównawcze Polska-USA, Warszawa 2014, s. 58.
[3] S.L. Popek, Psychologia twórczości plastycznej, Kraków 1999 , s. 254.

 

Bibliografia:

Chmielnicka-Plaskota A., Rysunek dziecka. Badania porównawcze Polska-USA, Warszawa 2014.
Dymara B., Dziecko w świecie sztuki, Kraków 2014.
Jakubiec S., Aktywność estetyczna dziecka w zintegrowanym systemie nauczania, Kraków 2006.
Popek S.L., Psychologia twórczości plastycznej, Kraków 1999.

 

-6-

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *