Jedwabny Szlak. Trochę historii i kultury z jego środkowoazjatyckiego odcinku

tlopm17

Animator Kultury 3(2017)

Piotr Rataj

JEDWABNY SZLAK. TROCHĘ HISTORII I KULTURY Z JEGO ŚRODKOWOAZJATYCKIEGO ODCINKU

___Już w najdawniejszych czasach komunikowano się i handlowano. Poprzez wytyczone trakty lądowe i morskie zaopatrywano się w cenne surowce i towary. Wzdłuż utartych dróg, powstawały osady handlowe, grody strażnicze, miasta. Regiony, przez które przebiegały najważniejsze szlaki handlowe – o znaczeniu międzynarodowym, a nawet międzykontynentalnym, rozwijały się gospodarczo i kulturalnie. Przykładami są tutaj choćby słynny Szlak Kadzidlany, wiodący z południa Arabii do wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego i służący do dostarczania (jak sama nazwa wskazuje) wonności – mirry, kadzidła czy aloesu, bardzo cenionych w antyku i w wiekach średnich[1].
___Niekwestionowaną wartością życia wokół szlaków handlowych, było przenikanie się kultur. Jedwabny Szlak był takim miejscem, gdzie obok funkcjonującej branży handlu jedwabiem, ścierały się różne wpływy artystyczne i intelektualne, z których największą wagę miały zawsze prądy religijne. Na przestrzeni stuleci drogi wymiany handlowej były „kotłem” dla mieszania się rozmaitych etnosów.

___Geneza
___Szlak Jedwabny narodził się z wojny. Toczonej głównie przez władców starożytnych Chin z koczowniczymi, najprawdopodobniej turecko-mongolskiego pochodzenia, plemionami Hiung-nu w drugiej połowie III w. i na początku II w. p. Chr., które w tym czasie zamieszkiwały stepy obecnej Mongolii i od północy najeżdżały ziemie chińskie (to przed ich zagrożeniem miał chronić słynny Wielki Mur, wznoszony przez pierwszego cesarza Shi Huangdi, 259-210 p. Chr.)[2]. Po śmierci Shi Huangdi Państwo Środka ogarnięte zostało przez konflikty dynastyczne, rozpoczynające mroczny okres wojny domowej, zakończonej przez przedstawicieli nowej dynastii – Han (panującej od około 206 r. p. Chr. do 220 r. p. Chr.). Jednym z pierwszych decyzji nowej dynastii było opanowanie uciążliwego plemienia Hiung-nu i oddalenie raz na zawsze zagrożenia z ich strony. Dlatego też doszło do serii wojen z nomadami, którzy ostatecznie zostali rozgromieni za czasów cesarza Wu Di (141-87 p. Chr.). Chińczykom udało się opanować szereg terenów i miast na obszarze prowincji Gansu i Turkiestanu Wschodniego (obecnie chińska prowincja Sinkiang), z prężnymi ośrodkami – Chotan, Jarkend czy Kaszgar, które w przyszłości miały bardzo rozwinąć się pod względem gospodarczym[3]. Z okresem walk Chińczyków z nomadami związane są bardzo ważne wyprawy Chang Kiena, zaufanego dworzanina cesarza chińskiego Wu. Chang Kien w 138 r. p. Chr. stanął na czele poselstwa, delegowanego z prośbą o sojusz do plemion irańskich nomadów z Azji Środkowej, zwanych w źródłach chińskich, Yue-Czy.

-1-

___Chińscy posłańcy, po dziesięcioletniej wędrówce, dotarli na teren dzisiejszej Doliny Fergańskiej w Uzbekistanie, gdzie zamieszkiwali Yue-Czy[4]. Głównego punktu misji – sojuszu, nie udało się wypracować, ale Chińczycy poczynili istotne spostrzeżenia dotyczące natury gospodarczej i wojskowej. W Kotlinie Fergańskiej mianowicie miejscowe ludy żyły z hodowli specjalnej rasy koni bojowych, nazywanych „końmi niebiańskimi”. Chińczycy w krwawych walkach z mongolskimi koczownikami, używającymi pancernej, a zarazem zwrotnej kawalerii, wystawiali liczną piechotę, która ze słabym powodzeniem dawała sobie radę z Mongołami[5]. Dzięki reorganizacji wojsk – zastosowaniu koni i utworzeniu kawalerii, można było zwyciężyć odwiecznych koczowniczych wrogów. Chińczycy w zamian za konie, oferowali w handlu wyroby luksusowe, wśród których znalazł się jedwab.
___W późniejszym okresie, po rozbiciu Hiung-nu, chęć nawiązania stosunków handlowych z ludami Azji Środkowej zastąpiona została wyprawami zbrojnymi w głąb Azji Środkowej. Głównym motywem takiego postępowania było zabezpieczenie miejsc hodowli bojowych rumaków. Chińczycy z tego powodu zdobyli miasto Kokand w Kotlinie Fergany[6], zaczęli budować wolno stojące forty i umocnienia w miastach-oazach w Turkiestanie Wschodnim. Chińczycy za wszelką cenę próbowali zabezpieczyć drogi handlowe przez łupieżczymi najazdami.

mapjed

-2-

___Trzeba zauważyć, że był to okres bardzo burzliwy dla tej części świata. Oprócz ekspansji Hiung-Nu na chińskich rubieżach, w Azji Środkowej trwały najazdy innych ludów stepowych – Jue-Czy i Saków, którzy podbijając kolejne ziemie, sięgnęli z czasem na subkontynent indyjski i założyli własne państwo[7]. W Iranie natomiast rosła potęga państwa Partów, utworzonego z części ziem, należących do helleńskich Seleucydów (238 r. p. Chr.). Z czasem Partowie podbijali coraz to nowe regiony na Środkowym i Bliskim Wschodzie by w końcu wejść w konflikt z Republiką Rzymską, co spowodowało krwawą bitwę między obiema stronami pod Carrhae w 53 r. p. Chr. Druzgocąca porażka rzymskiej armii, dowodzonej przez Marka Licyniusza Krassusa, otworzyła maraton krwawych wojen pomiędzy Imperium Rzymskim, a Iranem, który trwał przez kolejne stulecia[8].
___W tym czasie na wschodzie, w krainach Azji Środkowej i północnych Indiach, dawne ludy Yue-Czy utworzyły państwo Kuszanów. Skonfliktowane z graniczącą od zachodu Partią, stało się państwo Kuszanów sprzymierzeńcem Rzymu w walce z Partami[9]. Natomiast wszystkie te trzy mocarstwa miały jedną wspólną cechę – były bardzo zainteresowane chińskim jedwabiem i były w stanie zaoferować mieszkańcom Państwa Środka w zamian za tę tkaninę najrozmaitsze towary – metale szlachetne, wyroby ze szkła wytapianego w Aleksandrii, artystyczną biżuterię, winogrona, inne rośliny uprawne tak jak np. lucerna. Chińczycy w handlu z zachodem cenili także nefryt – półszlachetny kamień wydobywany w okolicach Chotanu w dzisiejszym Turkiestanie chińskim.

___Wpływy kulturowe
___Jedwabnym Szlakiem obok towarów płynęły kulturotwórcze prądy w sztuce, filozofii, religii. Świat śródziemnomorski, zdominowany w I w. p. Chr. przez dynamiczną ekspansję Republiki, a później Cesarstwa Rzymskiego, wysyłał w stronę dalekiego wschodu karawany kupieckie pełne wyrobów luksusowych, będących wytworami kultury greko-rzymskiej.
___Charakterystycznym wyrobem europejskim była ceramika użytkowa, wypalana w specjalnych piecach na terenie zromanizowanej Galii – różnego rodzaju amfory, wypełnione głównie wyśmienitym śródziemnomorskim winem, cenionym przez elity państw azjatyckich.
___Ciekawym aspektem tematyki Szlaku Jedwabnego jest fakt, iż w regionach, przez które przebiegały szlaki handlowe, pokój był raczej wyjątkiem niż regułą. Koniunktura na „wojnę” zaczęła się już od wypraw na wschód Aleksandra Macedońskiego, który w latach 331-327 p. Chr., w wyniku najazdów helleńskich wojsk podporządkował sobie tereny obecnej Azji Środkowej, Afganistanu i północno-zachodnich Indii[10]. Po śmierci wielkiego wodza w 323 r. p. Chr. na podbitych przez niego terenach powstała hellenistyczna monarchia Seleucydów, z której ok. 250 r. p. Chr. wyodrębniło się królestwo grecko-baktryjskie, istniejące przeszło sto lat[11].

-3-

___Omawiany okres był jednocześnie płaszczyzną masowych migracji ludów koczowniczych, którzy na gruzach hellenistycznych królestw założyli swoje własne państwa. Zawirowania polityczne sprzyjały przenikaniu się kultur i religii w kierunku z Zachodu na Wschód i odwrotnie – od Indii i Chin do Imperium Romanum.

aleks2

Aleksander Wielki w bitwie pod Issos. Mozaika

___Jednym z kulturotwórczych prądów Szlaku Jedwabnego był buddyzm – religia lub raczej system filozoficzny, który narodził się w VI w. p. Chr. w małym księstwie na północy Indii. Przyjmuje się, że zetknęli się z nim już Grecy z Baktrii, penetrujący subkontynent indyjski, przejściowo zajmując rozległe jego obszary, aż po miasto Pataliputra nad dolnym Gangesem w II w. p. Chr.[12]. Z tego okresu pochodzą wykopaliska, prowadzone w porcie Barygaza (położony na zachodnim wybrzeżu Indii, na południe od dzisiejszego Bombaju), gdzie przed dwoma tysiącami lat znajdowała się faktoria handlowa, zamieszkana przez kupców z Zachodu (rzymska Syria, Egipt) jak i środkowoazjatyckich z państwa Greków baktryjskich. Świadectwem tego są monety przedstawiające motywy indyjskiego kultu, np. świętego byka Nandi oraz hellenistycznego – bogini zwycięstwa Nike, bóg Słońca Helios. Odkryto także liczne wyroby rzemiosła, pochodzącego z kręgu kultury śródziemnomorskiej – ceramikę, szklane naczynia i paciorki, wyroby metalowe. Trzeba jednak wziąć pod uwagę, że część tych artefaktów musiała być wyrabiana na miejscu. Innym świadectwem wpływu Greków Baktryjskich jest skarb monet z Gudżaratu z omawianego okresu.
___Materialne dowody rozprzestrzeniania się buddyzmu na tereny poza indyjskie (Baktria, Fergana, Chorezm, Sogdiana, Afganistan i sąsiadujące z nimi na wschodzie tereny urodzajnych oaz i miast handlowych Turkiestanu Wschodniego (obecnie chińska prowincja Sinkiang), związane są z powstaniem w północnych Indiach i Azji Centralnej wspomnianego już królestwa dynastii irańskich Kuszanów, bogacących się dzięki użytkowaniu Szlaku Jedwabnego.

-4-

___O śladach buddyjskiego kultu świadczą odkryte obiekty, takie jak klasztory, wydrążone w skale groty o celach mieszkalno-kultowych dla mnichów i ascetów, stupy (monumentalne budowle z kamienia i wypalanej cegły na planie koła, kryjące relikwie buddyjskich świętych). Warto zwrócić uwagę na stanowiska archeologiczne w miejscowości Kara-Tepe nad Amu-Darią[13]. Badania archeologiczne prowadzone w tym miejscu wykazały, iż w okresie od I w. p. Chr. do II w. znajdowało się tutaj lokalne sanktuarium buddyjskie, składające się z jaskiń ozdobionych malowidłami, przedstawiającymi m.in. sceny z życia okolicznych mieszkańców. Malowidła wskazują na wpływy kulturowe, idące zarówno od strony Indii (dynastia Kuszanów), ale inspirowane też kulturą grecko-rzymską i chińską. Na hellenistyczne wpływy na tym stanowisku wskazywał prostokątny dziedziniec buddyjskiej świątyni, otoczony kolumnadą w stylu korynckim (zwieńczenia kolumn były wykonane w formie liści akantu). Odkryto także fragmenty rzeźb, nawiązujące stylistycznie do tak zwanej sztuki Gandhary, przeżywającej wówczas swój rozkwit na zachodnich terenach państwa Kuszanów[14].
___Te przygraniczne obszary były od czasów wypraw Aleksandra Macedońskiego zamieszkane przez prężnie rozwijające się społeczności kolonistów grecko-macedońskich, którzy koegzystowali na tych terenach z ludnością irańską i hinduską. Efektem swoistego przenikania się kultur było powstanie wspaniałych dzieł sztuki (zwłaszcza rzeźby pełnej i reliefów), łączących w sobie wpływy hellenistyczne z orientalnymi. Widać to choćby w przedstawianiu wyprostowanych postaci, na wzór grecki, które na dodatek wyobrażone zostały jako ubrane w pofałdowaną szatę typu greckiego – himation, a także kręcone włosy na wzór przedstawień, m.in. boga Apolla. Kultura grecko-rzymska promieniowała głęboko na obszar Azji Centralnej. Jej świadectwa znajdujemy m.in. na terenie południowego Uzbekistanu, w miejscowości Ajrtam koło Termezu nad rzeką Amu-Daria. Tam w 1932 r. odkryto przypadkiem fragmenty bogato rzeźbionego fryzu z wapienia, przedstawiającego postacie muzykantów (fletnistów i harfistów znajdujących się na tle bujnych liści akantu)[15]. Rzeczony fryz był częścią miejscowej świątyni[16]. Świadectw kontaktów ze światem Zachodu jest wiele – za przykład mogą posłużyć znaleziska archeologiczne z omawianego rejonu, m.in. medalion z wizerunkiem greckiego boga wina, Dionizosa czy też artefakty z nekropoli w miejscowości Tilla Tepe, w północnym Afganistanie. Odkryto tam m.in. szklane naczynia z Aleksandrii w Egipcie. W nekropoli tureckiego ludu Hiung-nu (obecna Mongolia), obok tradycyjnych wytworów kultury materialnej koczowników – żelaznych grotów strzał, wędzideł, metalowych plakietek z wytłaczanymi przedstawieniami zwierząt, odkryto chińskie towary luksusowe – naczynia z laki, nefrytowe precjoza, jedwab, zwierciadła z brązu; i rzymsko-greckie – paciorki z bursztynu i tkaniny zdobione greckimi motywami mitologicznymi, które jak przyjmują naukowcy zostały wykonane w Syrii. Znaleziska są datowane na okres przełomu naszej ery.

-5-

rzezb

Głowa Buddy stylizowana na styl grecki. Rzeźba

___W omawianym okresie Azja Środkowa była miejscem styku dwóch modelów gospodarowania, a zarazem życia – społeczności osiadłe w żyznych oazach, stykały się z ludami nomadów, wędrujących cyklicznie nad Wielki Step. Świadectwem tego pozostają cmentarzyska grzebalne (z I stulecia p. Chr.) ludności koczowniczej, umiejscowione na skraju tamtejszych terenów uprawnych, odkryte na dwóch stanowiskach – Tułcharskim na zachodzie obecnego Tadżykistanu i Lawandackim w południowym Uzbekistanie.

-6-

___Wydobyte wówczas artefakty reprezentują wpływy różnych kultur. Pochodzenia nomadycznego są klamry do pasa i zapinki wykonane z brązu, przedstawiające typowe motywy irańskich ludów Wielkiego Stepu jak sceny rozszarpywania się zwierząt – walkę tygrysa z wielbłądem. Odkryto także złote kolczyki w kształcie drapieżnych ptaków, zdobione geometrycznym wzorem z turkusów i białego wapienia. Znaleziska te mają analogie w sztuce koczowniczych ludów stepowych pochodzenia irańskiego znad Wielkiego Stepu[17]. Na pochodzenie helleńskie wskazują wydobyte przedstawienia na złotej blaszce bogini, identyfikowane z grecką Artemidą, pierścienie z mosiądzu z podobizną Nike, Kastora i Polluksa, albo zdobione w typowo śródziemnomorskie motywy zoomorficzne jak delfiny[18].
___Wykopaliska te są także świadectwem, iż obszar dzisiejszej Azji Środkowej był w omawianym okresie zamieszkany nie przez ludność mongoloidalną, której korzenie kultury materialnej i duchowej znajdowały się na Dalekim Wschodzie, ale przez indoeuropejskie ludy irańskie o wspólnych cechach kulturowych, których dzisiejszymi potomkami są Tadżycy i afgańsko-pakistańscy Pasztuni[19].
___Warto też wspomnieć o roli kulturotwórczej, jaką odgrywały hellenistyczne miasta, zakładane przez Aleksandra Wielkiego i jego następców na miejscu istniejących już wcześniej ośrodków – Termez nad Amu-Darią, Saksan-Ochur oraz Takht-i-Sangin w obecnym Tadżykistanie. Ośrodki te były centrami handlu, kultury, sztuki, ponieważ przebiegał przez nie Jedwabny Szlak. Prowadzone w tych lokacjach badania archeologiczne w drugiej połowie XX w., wykazały helleńską zabudowę – w Saksan-Ochur odkryty został kompleks architektoniczny z typowym greckim dziedzińcem na planie prostokąta, otoczonym koryncką kolumnadą. W czasie badań wykazano, że kompleks był użytkowany od III w. p. Chr., do III wieku naszej ery. Takht-i-Sangin użytkowano na przełomie III i II stulecia p. Chr., w czasach istnienia królestwa Greków Baktryjskich[20]. Stwierdzono, że miał tam miejsce synkretyzm religijny – typowo wschodni model kultowy, gdzie obok poświadczonej obecności religii greckiej, występowały religie wschodu – m.in. znaleziono relikty zoroastryjskiej świątyni czcicieli ognia[21].
___Synkretyzm ten przekładał się na wytworzenie się eklektyzmu kulturowego. Obok kulturowych wpływów helleńskich, miały miejsce także buddyjskie, hinduskie. Duże znaczenie miały także tradycyjne staroperskie wierzenia. W zoroastryjskiej świątyni odkryto czterokolumnową salę główną, otoczoną korytarzami i wielokolumnowym portykiem ze strony wschodniej – z perska zwanym iwanem. Zachowały się schowki na różnego rodzaju dary wotywne, wśród których były wyroby rzemiosła, precjoza i militaria o cechach zarówno irańsko-orientalnych jak i hellenistycznych. Wśród tych ostatnich odkryto m.in. wotywny ołtarzyk na kamiennym postumencie z grecką inskrypcją. Brązowa figurka na jego szczycie przedstawiała grającego na flecie sylena Marsjasza. Innym ze znalezisk o cechach wyraźnie hellenistycznych, jest kościana rękojeść krótkiego miecza z wyrzeźbionym portretem, prawdopodobnie, Aleksandra Wielkiego[22].

-7-

___Tematyka Jedwabnego Szlaku przeżywa dzisiaj swoisty renesans za sprawą rewelacji politycznych, które przełożyć się mają w przyszłości na rozwój gospodarczy krajów, zaangażowanych w dalekosiężny handel.
___Trzeba pamiętać, że w historii Jedwabny Szlak figuruje jako synonim dobrobytu, rozwoju, kontaktów kulturowych – przenikania się kultur i ich mieszania się. Niestety – już od samych początków istnienia szlaku, co zostało wyszczególnione – Jedwabny Szlak był przyczyną bezustannych zmagań na polu militarnym. A prócz karawan objuczonych towarem, przez doliny Azji maszerowały również armie wyposażone w miecze i łuki. Jedwabny Szlak na przełomie er był przyczyną narodzin i upadku mocarstw. A jak będzie niespełna II tysiące lat później?

Bibliografia:

[1] L. Boulnois, Szlakiem jedwabiu, Warszawa 1968, s. 104.
[2] H. Uhlig, Jedwabny Szlak, Warszawa 1996, s. 22-23.
[3] Ibidem.
[4] W. Rodziński, Historia Chin, Wrocław 1995, s. 91-92.
[5] Ibidem.
[6] L. Boulnois, op. cit., s. 27.
[7] B. Gafurow, Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej, Warszawa, s. 142-143.
[8] E. Wipszycka, B. Bravo, Historia starożytnych Greków, t. 3, Warszawa 2010, s. 446-447.
[9] Ibidem, s. 402.
[10] M.J. Olbrycht, Aleksander Wielki i świat irański, Rzeszów 2004, s. 28.
[11] B. Stawiski, Sztuka Azji Środkowej, Warszawa 1988, s. 40.
[12] S. Wolpert, Nowa Historia Indii, Warszawa 2010, s. 92-93.
[13] L. Albaum, B. Brentjes, Strażnicy złota, Warszawa 1982, s. 127.
[14] A.J. Toynbee, Hellenizm. Dzieje Cywilizacji, Toruń 2002, s. 198.
[15] Ibidem.
[16] Śladami dawnych kultur. Od Wołgi do Oceanu Spokojnego, przeł. H. Harland, Warszawa 1958, s. 430.
[17] B. Stawiski, op. cit., s. 97.
[18] Ibidem, s. 98-99.
[19] S. Kalita, Grecy w Baktrii i Indiach, Kraków 2005, s. 47-48.
[20] B. Stawiski, op. cit., s. 60.
[21] Ibidem.
[22] Ibidem.

-8-

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *