Cierpienia czkawką na maturze i jeszcze Goethe

tulicierp

Animator Kultury z przyjemnością ogłasza wyniki marcowego Konkursu publicystycznego! Jury za najlepszy tekst uznało Cierpienia czkawką na maturze i jeszcze Goethe, pracę autorstwa BB.Rz., który dla celów konkursowych prosił o zamieszczenie jego dzieła pod pseudonimem. Dziękujemy wszystkim uczestnikom za wzięcie udziału w Konkursie publicystycznym. Zapewniamy jednak, że to nie koniec wrażeń – dalsza część wyników konkursu jutro!

Cierpienia czkawką na maturze i jeszcze Goethe – tekst BB.Rz. to podróż po umyśle Goethe’go. Podróż krótka, acz intensywna, i dobrze oddająca naturę tego niemieckiego poety… W dodatku analizowany bohater powieści Goethego to, można by rzec, jego psychologiczny sobowtór. Zachęcamy do przeczytania jedynego w swoim rodzaju artykułu, w którym autor wybrał najlepsze co mógł i oddał czytelnikowi: Werter i Goethe, Goethe i Werter. Gratulujemy zwycięstwa i zapraszamy do lektury! Michał Suslinnikow. Redakcja.

Animator Kultury 3(2017)
Praca zwycięska w marcowym Konkursie publicystycznym

BB.Rz.

CIERPIENIA CZKAWKĄ NA MATURZE I JESZCZE GOETHE

___Johan Wolfgang von Goethe (1749-1832) był niemieckim poetą okresu przełomu XVIII i XIX wieku. Właśnie ten okres często odbija się czkawką maturzystom, przy ostatnim zadaniu z języka polskiego. Aby wtedy nie cierpieć, co może nastąpić już niedługo, zachęcam do zapoznania się już teraz z moim spojrzeniem na młodego Wertera – chłopca w wieku maturalnym, który zamiast pomyśleć o swojej przyszłości, postanowił się zabić.
___Cierpienia młodego Wertera[1] (1774) należą do jednego z najważniejszych utworów Goethego. Warto wspomnieć jeszcze o jego innych utworach: Król olch (1782), Ifigenia w Taurydzie (1787), Faust (1808), Uczeń czarnoksiężnika (1797). Goethe pisał prozę, dramaty, poezje, wspomnienia: Z mojego życia. Zmyślenie i prawda (1811-1833), Refleksje i maksymy (1833).
___Goethe uważany jest za przedstawiciela nurtu romantyzmu. W rzeczywistości Goethe był uczestnikiem kultury schyłku klasycyzmu, zaś w romantyzmie do początku wieku XIX partycypował jedynie poprzez swoją twórczość. Dopiero w późniejszych latach – pierwszych dziesięcioleciach XIX wieku, kiedy romantyzm stał się głównym nurtem w literaturze przyjmuje się, że Goethe był poetą i pisarzem należącym do romantyzmu. Chociaż w jego późnej myśli i twórczości występują mocne nawiązania do okresu oświeceniowego i klasycznego.
___Zainteresowania literackie Goethego wybiegały daleko w przeszłość. Czerpał on z legend faustowskich późnego renesansu (kontynuacja antyku), które rozpowszechnione były w ówczesnym centrum kulturowym w tym rejonie Europy – w Pradze. Interesowała go tematyka metafizyczna – ingerencja świata duchowego w świat ludzki, afirmacja (ukazywanie się) tych „tajemniczych” sił duchowych. Wszystko to funkcjonowało poza granicą przyzwolenia kościoła katolickiego i ogólnie uznawanych wówczas chrześcijańskich wartości. Sam Goethe do religii posiadał stosunek wolnomyślny. Fascynował go motyw „raju utraconego” poprzez nawiązanie dialogu z siłami nieczystymi, poprzez paktowanie z diabłem. Przypomina to epokę renesansu kiedy modna była alchemia, tajemnicze transmutacje kruszców, czy zakazane pisma zawierające starożytną wiedzę Wschodu. Goethe nie szukał w przeszłości narracji historycznej, którą uważał za „bezładną mieszaninę omyłek i przemocy” – szukał poezji, pisał, że „marzy, by się znajdować jednocześnie pośród oczarowywanych i czarodziei”.

-1-

___W Fauście Goethego, uznanym za arcydzieło literatury światowej, czy w pracy podobnej – Doktorze Fauście Thomasa Manna (1875-1955) główny bohater osiągnąwszy wszechwiedzę, miał nadzieję znaleźć ostateczną, zbawienną formułę i formę świata, po tym zwłaszcza jak przeżył afirmację – objawienie się wcielonego zła. Faust Goethego nawiązywał w tym wymiarze również do poematu epickiego Raj utracony Johna Miltona (1608-1674) angielskiego poety i pisarza. Milton prowadząc narrację z punktu tragizmu głównej postaci jaką był szatan strącony z nieba, przyczynił się do powstania motywu „bohatera bajronicznego” (wykreowany przez Georga Byrona (1788-1824)) – tajemniczego indywidualisty i buntownika, którego treścią życia są wielkie namiętności – konflikt, miłość, zbrodnia, wyrzuty sumienia względem przeszłości. Typem takiego bohatera, którego namiętnością jest niezaspokojone cierpienie wynikające z zaznanej przecież miłości był również Werter z powieści Goethego.
___Goethe jako absolwent studiów prawniczych w Lipsku i Strasburgu w 1775 r., pełniący urzędnicze funkcje na dworze księcia sasko-weimarskiego, nobilitowany (nadanie godności szlacheckiej) w 1782 roku, kierujący wreszcie teatrem i instytucjami oświatowo-kulturalnymi księstwa doskonale musiał zdawać sobie sprawę ze świata jaki kreował w swojej twórczości. Powieść jaka przyniosła mu sławę – Cierpienia młodego Wertera z 1774 r., odzwierciedlająca problemy nurtu Sturm Und Drang (Burzy i naporu), stanowiącego epilog klasycyzmu i prolog romantyzmu była w sprzeczności z estetyką jaką osobiście wyznawał. Był przecież Goethe wraz z Fryderykiem Schillerem (1759-1805) przedstawicielem estetyki klasycznej (tak zwanej klasyki weimarskiej). Pisał na ten temat prace filozoficzno-estetyczne. Natomiast Schiller prywatnie towarzyszył mu jako kompan i przyjaciel, z którym wymieniał żywą korespondencję, natomiast na stopie twórczości literackiej rywalizowali ze sobą. Z okresu tej rywalizacji, przełomu lat 70. i 80. XVIII wieku powstały najlepsze ballady i utwory inspirowane mitologią ludową, jak m.in. Król olch.
___Goethe za chorobliwość romantyzmu uważał problematykę troisieme sexe, intimite dangereuse – trzeciej płci, niebezpiecznej intymności. Tematyka miłości i uczuć popadła w romantyzmie w skrajność już na samym początku – tego przykładem są przecież Cierpienia młodego Wertera – miłość znajduje najwyższe spełnienie „tylko we własnej wyobraźni. (…) Pozbawiając naszą przyjemność elementu wyobraźni, redukujemy ją do zera” (Proust). Przecież Werter swoją „chorą” miłość do Lotty przeżywał w samotności. Niezrozumienie i zawód jaki spotkał go w rzeczywistości ze strony kochanki, traktującej młodzieńca jako powiernika, był do tego stopnia odmienny od jego wyobrażeń, że psychicznie nie do przezwyciężenia, zwłaszcza w momencie krytycznym jakim była wiadomość o zamążpójściu Lotty. Indywidualizm uczuć charakterystyczny dla romantyzmu, jego głębia były tak mocno zawoalowane, że ocierały się o egoizm. „Choroba” miłości romantycznej doprowadziła cierpiącego młodego Wertera, głównego bohatera powieści Goethego do samobójstwa. „Efekt Wertera”, czyli wzrost liczby samobójstw w następstwie traumatycznego doświadczenia, szoku lub jako skutek naśladownictwa stał się w okresie romantyzmu śmiertelnie popularny. Efekt ten występuje również obecnie jako psychologiczny, konformistyczny (postawa zgodna z obowiązującymi normami, zasadami dotyczącymi także zamkniętych grup) motyw zakorzeniony w niektórych nihilistycznych popkulturach młodzieżowych.
___Element zasygnalizowanej problematyki – trzecia płeć, wyraża się również w tym, że relacje między głównymi postaciami są zaburzone przez osobę trzecią. W przypadku Wertera i Lotty był to Albert, jej narzeczony, a później mąż. Relacje między tym trójkątem były skomplikowane.
___Goethe zauważał, że klasyka pod względem dystansu do przeżyć emocjonalnych była „zdrowa”. Głównym powodem tego stanu rzeczy wydawało się przeświadczenie, że klasyka w mniejszym stopniu zaabsorbowana była seksem i łatwiej sobie z nim radziła niż romantyzm. Trzeba w tym miejscu zauważyć, że nurt romantyczny, powstały w okresie schyłkowym klasycyzmu nawiązywał do epok odległych – poprzez renesans do antyku i do gotyku, którego tajemniczość i barbarzyńskość fascynowała twórców kultury w końcu XVIII i początku XIX wieku.

-2-

___Niemniej jednak w momencie pisania Cierpień dominował jeszcze klasycystyczny, a przez to antyczny nurt w kulturze europejskiej. Wynika to choćby z konstrukcji utworu. Powieść epistolarna imitowała korespondencję listowną wzbogaconą elementami twórczości pamiętnikarskiej. Podmiot liryczny w pierwszej osobie na sposób subiektywny relacjonował postęp wydarzeń i uczuć. Świat rzeczywisty mieszał się z chaosem świata wewnętrznego głównego bohatera. Forma takiego pisania popularna była w XVIII w.
___Klasyk znał tragiczność świata w kontekście „obiektywnych” praprzyczyn, jak pisał Hocke. Natomiast romantyk czerpał z psychologiczno-popędowych źródeł, wynikających raczej z wewnętrznego chaosu niż uporządkowania, z niedojrzałości niż dorosłego myślenia. Bezkrytyczna pochwała romantyzmu wygłoszona przez Mickiewicza – czucie i wiara silniej mówi do mnie niż mędrca szkiełko i oko (Romantyczność, A. Mickiewicz) wydaje się w pełni definiować te przewartościowania jakie nastąpiły na przełomie stuleci. Romantyczna melancholia świata, subiektywizm spojrzenia, odrzucenie warsztatu klasycznego, wynikającego z doświadczenia cywilizacji łacińskiej na rzecz wewnętrznych przeżyć, iluzji i intuicji było przyczyną jeszcze większego przywiązania się do treści miłosnych, których nie można było kontrolować, nad którymi nie dało się zapanować. Warto w tym miejscu zasygnalizować, że przecież świat klasycyzmu z 2 poł. XVIII drążony był już przez kryzys moralności. Następna epoka (romantyzm), według rozumienia ówczesnego, miała być pod tym względem bardziej zdeprawowana. „Czucie i wiara” powiązane z treściami erotycznymi wymykały się spod kontroli rozumu. Ofiarą swojego wewnętrznego świata był Werter. Hocke w tym kontekście mówił o „absurdalnej manii erotycznej” przenikającej w „autystyczny sposób” „zdeformowany” świat obrazów i wyobraźni. Warto dodać, że Mickiewicz zafascynowany powieścią o nieszczęściu w miłości przerysował ten motyw w IV części Dziadów gdzie nieszczęśnikiem postanawiającym popełnić samobójstwo po ślubie swojej ukochanej był Gustaw. Motyw Wertera – werteryzm został powtórzony później jeszcze wielokrotnie i na stałe wkomponował się w kanony nowożytnej literatury europejskiej i światowej jako synonim nadmiernej wybujałości uczuciowej, postrzegania świata przez pryzmat marzeń i poezji, kultu natury, kultu jedynej i wiecznej miłości, umiłowania dzieci i niewinności, buntu wobec otaczającego świata, samotności, poczucia bezsensu egzystencji, obłędu, samobójstwa.
___Nie sposób omówić wszystkich zagadnień związanych z postacią i twórczością Johanna Wolfganga Goethego. W niniejszym referacie zarysowane zostały tylko główne inspiracje i nurty jego twórczości. Całość rozważania poprowadzona została w oparciu o jeden z najbardziej znanych jego utworów Cierpienia młodego Wertera. Za pewne stało się tak również dlatego, że postać wykreowana przez mistrza pochodziła z jego własnych życiowych doświadczeń. Pierwowzorem Lotty była Charlotte Buff, jej narzeczonym, a później mężem był nijaki Kestner, z siebie zaś uczynił Goethe tragicznego Wertera. Przelotną znajomość Goethego i Charlotte łączyła przyjaźń i nieodwzajemnione zauroczenie.
___W świetle tego doświadczenia, z jakim w okresie dojrzewania zderza się większość chłopców, Cierpienia młodego Wertera okazują się szalenie poważnie przerysowaną groteską, opartą o założenia, jak można byłoby to dzisiaj nazwać, borderline, czyli psychologiczne pogranicze – skrajność w emocjach. Nurt borderline w literaturze współczesnej ciągle zyskuje na popularności. Zestawienie psychologii Wertera, popadającego od uczucia miłości względem kobiety-nastolatki, poprzez etap miłości do świata, buntu wobec świata, samotności i osamotnienia, poczucia bezsensu egzystencji, obłędu, aż po dno samobójstwa mogłoby stanowić ciekawy problem dla interpretacji przez pryzmat borderline.
___Przeprowadzona przeze mnie analiza powieści Goethego jest krytyczna. Ale teraz jest moda na takie pisanie, więc nie będę się wyłamywał. Stało się tak głównie dlatego, aby z innej, dalszej i bardziej racjonalnej perspektywy niż pułap zwykłej chronologicznej interpretacji utworu, można było spojrzeć na dzieło, które licealiści na podstawie podręczników mają nakazane podziwiać, przeżywać… zamiast wyśmiać.

-3-

___Postać Wertera wydaje się bardziej groteskową i komiczną, niż tragiczną i nieszczęśliwą. Podobnie jak jego całonocne konanie po niefortunnym strzale z pistoletu w skroń… materiał na kiepską czarną komedię. Werter to naiwny lekkoduch, który przegrał, niż bohater oddający życie w imię platonicznej, wzniosłej, przerastającej go miłości. Ale co to była za miłość? Romantyczna? Epoka romantyzmu dawno już minęła.

Przypisy:

[1] J.W. Goethe, Cierpienia młodego Wertera, tłum. Fr. Mirandola, Kraków 2005. Referat został przygotowany w oparciu o podane wydanie powieści.

-4-

3 thoughts on “Cierpienia czkawką na maturze i jeszcze Goethe

    1. Podobno w ostatnim kręgu piekła Dantego – w jądrze ciemności (jak wolą inni), widziano Lalkę Prusa 😉 Podobno zauważył ją tam Gerwazy – świecąc scyzorykiem w siedmiu kościołach nad morzem, na które wypływał stary człowiek… 😀

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *