O artykule Adama Kaźmierczyka pt. „Przepisy regulujące zachowanie Żydów wobec religii chrześcijańskiej. Przyczynek do dziejów współżycia Żydów i katolików w Rzeczpospolitej”

wyrozn-tulip

Animator Kultury z przyjemnością ogłasza wyniki marcowego Konkursu publicystycznego! Wyróżniony przez Jury został tekst Wiktora Żurka: O artykule Adama Kaźmierczyka pt. „Przepisy regulujące zachowanie Żydów wobec religii chrześcijańskiej. Przyczynek do dziejów współżycia Żydów i katolików w Rzeczypospolitej”. Dziękujemy wszystkim uczestnikom za wzięcie udziału w Konkursie publicystycznym.

Tekst Wiktora to omówienie artykułu naukowego, dlatego na uwagę zasługuje zastosowanie aparatu naukowego w tekście. Wiecznie żywa tematyka współistnienia Judaizmu i Chrześcijaństwa oraz jego treściwa analiza wyznaczają tylko jeden cel: zanurzyć się w lekturze faktów. Gratulujemy wyróżnienia i zapraszamy do lektury! Michał Suslinnikow. Redakcja.

Animator Kultury 3(2017)
Praca wyróżniona w marcowym Konkursie publicystycznym

Wiktor Żurek

O artykule Adama Kaźmierczyka pt. „Przepisy regulujące zachowanie Żydów wobec religii chrześcijańskiej. Przyczynek do dziejów współżycia Żydów i katolików w Rzeczpospolitej”

___Przy wstępnym porównaniu egzystencji obu wyznań Adam Kaźmierczyk zwraca uwagę na ograniczenia stawiane Żydom, sięgające w swoim prawodawstwie jeszcze średniowiecza. Kościelna polityka tamtych czasów polegała na całkowitym odizolowaniu od siebie obu religii[1]. Prócz wielu przepisów ograniczających Żydów logistycznie, regulowano także ich zachowanie wobec kultu chrześcijańskiego, m.in. zakazując pracy i handlu w święta. Znaczne obostrzenia przyniósł w 1215 r. IV Sobór Laterański[2]. Swobodne wyznawanie judaizmu zostało sprowadzone wyłącznie do zacisza domowego i synagogi. Przepisy te na ogół były przestrzegane przez Żydów[3]. Dopiero od XVIII w. powszechnie łamali oni zakaz handlu w dni świąteczne i wyrażali pogardę dla Najświętszego Sakramentu.
___Powody reorientacji Żydów w stosunku do Kościoła, autor artykułu upatruje w przeobrażeniach jakie dokonały się na jego łonie. W czasie tym święcił on triumf oddziaływania na społeczeństwo polskie, także w walce z herezją protestancką. Również przezeń popierany obrządek grecki prawie w zupełności wyparł prawosławie[4].

-1-

___Głęboki kryzys dosięgną natomiast judaizmu (m.in. sabbataizm) oraz samej, ogromnej wówczas społeczności żydowskiej, której rola gospodarcza w Rzeczypospolitej po zniszczeniach wojny północnej znacznie wzrosła. Liczne migracje i rozluźnienie wewnętrznej dyscypliny w kahałach spowodowały więc zarzucenie dawnych praw i zwyczajów.
___Stąd też w 1726 r. na synodzie diecezji łuckiej doszło do kwerendy i moderacji tychże praw. Nakazano Żydom pozostać w domach podczas uroczystości Wielkiego Tygodnia, a o świętach i uroczystościach każdorazowo mieli ich zawiadamiać duchowni katoliccy. Zabroniono budowania Żydom domów w sąsiedztwie kościołów, zaś w istniejących w tej lokalizacji, głośnych modłów. Zaostrzono także przepisy karne względem urzędników sądowych, których wyroki były niedostateczne[5].
___Sytuacja zaostrzyła się zwłaszcza w diecezjach wschodnich, jako że żywioł żydowski był tam wyjątkowo liczny[6]. W 1742 r. bp. łucki Franciszek Kobielski skarżył się na prawną anarchię: „złamane prawa, zhańbione dekrety […] w święta, niedziele [Żydzi] gorzałki pędzą, miody sycą, piwa robią, […] w dni święta Adwentu i Postu Wielkiego wesela z muzykami sprawują”[7]. Przez wizytacje pasterskie i gorące napominanie z ambony hierarchowie katoliccy zabiegali o wypełnianie wyroków sądowych na jednostkach, czy całych społecznościach żydowskich. Kierowali się zwłaszcza ku wyrozumiałości włościan, miejscowych urzędników, probostwa i ogółu społeczeństwa[8].
___Autor artykułu zauważa, że prócz tych zwyczajowych środków zapobiegawczych, stosowali biskupi także restrykcje względem własnych wiernych, zalecając by duchowni nie udzielali rozgrzeszenia pracującym, targującym i kupczącym w święta. Kroki te znajdowały w społeczeństwie polskim aprobatę. Proboszczowie na własną rękę wyzyskiwali głosy uznania u miejscowej szlachty i szukali oparcia w sądach. Głównym powodem tego był przymus niedzielnej pracy wiernych u żydowskiego przedsiębiorcy[9]. Również zamożniejsza część szlachty i magnateria, na obszarze swoich dóbr, przywilejami i uniwersałami nakazywała ludności żydowskiej przestrzegania praw koronnych i kościelnych[10].
___Akcja duchowieństwa nie doczekała się jednak zmiany postępowania potępianych. W licznych przywilejach dla gmin żydowskich występują jedynie przestrogi, aby uważano przy pracy w czasie większych świąt katolickich. Zaledwie w kilku kahałach wprowadzono zakaz handlu, czy propinacji w niedziele[11]. Łamanie przepisów częstszym było na wschodnich terenach państwa, gdzie sieć kościołów była rzadsza, a prawo trudniejsze do upilnowania[12].
___Dlatego właśnie podczas procesów sądowych obarczano Żydów dużymi sumami gotówki, zaś konsekwencjami nieprzestrzegania prawa w przyszłości być miały kolejne obostrzenia. W Zamościu, w analogicznej sprawie zasądzono 43 Żydom 8,5 grzywien kary i grożono karą 4 tygodni wiezienia w razie dalszego nieposłuszeństwa[13].
___Nieprzestrzeganie przez Izraelitów praw i nakazów rodziło sprzeciw i ferment wśród miejscowej ludności. Dochodziło do aktów samosądów. Z tytułu tego wydawano przywileje, które zapewniały Żydom osiedlenie w odrębnej, osobno zamykanej ulicy[14]. Okazją do napiętnowania nieposłusznych były także procesje Najświętszego Sakramentu przez miasto. Dlatego w celu uniknięcia waśni biskupi zarządzili by, odbywały się one z pominięciem dzielnic żydowskich, a poprzedzone były sygnałem dzwonka[15].

-2-

___Naświetlone postępowanie duchowieństwa katolickiego względem Żydów było więc wywołane łamaniem przez nich praw ograniczających im swobodne oddziaływanie na polu głównie gospodarczym. Stosunek ten, zwłaszcza po konwersji Jakuba Franka i jego zwolenników, uległ zmianie. Przyczyniły się do tego w znacznym stopniu wpływy oświecenia.
___Nagminnie łamane prawo, zakorzenione jeszcze w średniowieczu, a bronione głównie przez duchowieństwo katolickie, zostało ostatecznie wyrugowane. W ciągu XVIII .w zakaz handlu i pracy przez Żydów w niedziele i święta chrześcijańskie przestał obowiązywać. Przeciwnie, coraz częstsze były nawet, potępiane przez Kościół, nominacje Żydów na urzędy publiczne[16].
___Autor w artykule wyraźnie nakreślił wzajemne oddziaływania społeczności polskiej i żydowskiej. Zaznaczył, że obowiązki duchowe Polaków, okazywane publicznie w niedziele i święta, były przyjmowane bez większego zrozumienia ze strony żydowskiej, co budziło niejednokrotnie głosy sprzeciwu, wypływające w przewodzie sądowym, bądź samosądzie. Podnoszony przez Żydów pierwiastek gospodarczy nie miał tu zastosowania.
___Stosunki te, żywe, a jednocześnie zawiłe, warte szerszego nakreślenia znacznie przeobraziły się w dobie XVIII w. i skierowały koegzystencje obu narodów na inne tory.

Przypisy:

[1]  A. Kaźmierczyk, Przepisy regulujące zachowanie Żydów wobec religii chrześcijańskiej. Przyczynek do dziejów współżycia Żydów i katolików w Rzeczypospolitej, Warszawa 2000, s. 537-544; S. Grayzel, Catholics Church and the Jews in the XIII Century, Philadelphia 1933; J. Cohen, The Friars ant Jews: The Evolution of Medieval Anti-Judaism, Ithaca 1982; G. Langmuir, History, Religion and Antisemitism, Berkeley 1990; R. Chazan, Church, State, and Jew in the Middle Ages, New York 1980.
[2]  Postanowienia te przyjął również kościół polski. Przez statuty synodalne i listy pasterskie adaptowano je na grunt diecezji. Zob. Decretales Summorum Pontificum pro Poloniae et Constitutiones Synodorum Provincialum et Dioecesanarum Regni ejusdem ad samum collectae, ed. Z. Chodyński, E. Likowski, t. 3, Poznań 1883, s. 104-105; Statuty synodalne wieluńskokaliskie Mikołaja Trąby z r. 1420, oprac. B. Ulanowski, J. Fijałek, A. Vetulani, Kraków 1915-1920-1951, s. 93.
[3]  Świadczy o tym mało rozbudowany aparat kontroli, sprawdzający przestrzeganie zasad soborowych. A. Kaźmierczyk, op. cit., s. 537.
[4]  Historia Kościoła w Polsce, t. 1, cz. 2: Do roku 1764, Poznań 1974, s. 434.
[5]  Ks. Wirszyłło, Stosunek duchowieństwa katolickiego na Wołyniu do Żydów w XVIII wieku, „Miesięcznik Diecezjalny Łucki”, R. 9, 1939, s. 21-22.
[6]  J. Kłoczowski, Dzieje chrześcijaństwa polskiego, Warszawa 2000, s. 462.
[7]  F. Kobielski, Proces do Żydów, w: Literae Pastorales ad Universum Clerumet et Polulum…, 1742, k. E3; E. Kobielski, List pasterski z 9 VII 1752, Torczyn.
[8] Sytuacje te miały miejsce m.in. w Tarnowie w 1725 r., w Przemyślu w 1743 r. M. Schorr, Żydzi w Przemyślu do końca XVIII wieku, Lwów 1903, dok. 136, s. 213-226; Akta wizytacyji kollegiaty tarnowskiej odbytej w r. 1725 przez księcia biskupa krakowskiego Konstantego Felicyjana Szaniawskiego, wyd. J. Leniek, Tarnów 1987, s. 3. Biskup Szeniawski zwracał uwagę, że zakaz osiedlania się Żydów w rynku i na głównych ulicach miał nie tylko asumpt gospodarczy, ale przede wszystkim religijny.

-3-

[9] J. Sawicki, Conciliae Poloniae, t. 9, s. 209; Prawa i przywileje miasta i dóbr ziemskich Zabłudów XV-XVIII w., oprac. J. Maroszek, Białystok 1994, s. 278-279.
[10] Uniwersał Lubomirskiego dla Rzeszowa z 1743 r. nakazuje wyłapywać i sądzić Żydów, którzy zastępowaliby drogę duchownemu idącemu do chorego z Najświętszym Sakramentem. AP Rzesz. A. m. Rzesz 25, s. 546-547, Uniwersał J.I. Lubomirskiego. A. Kaźmierczyk, op. cit., s. 541.
[11] J. Goldberg, Jewish Privileges in the Polish Commonwealth. Charters of Right Granted to Jewish Communities in Poland-Lithuania in the Sixteenth to Eighteenth Centuries, Jerusalem 1985, s. 67, 219, 332, 365.
[12] A. Kaźmierczyk, op. cit., s. 542.
[13] AP Lub., Sąd Kom. 8, s. 22-29, Dekret sądu komisarskiego zamku zamojskiego pomiędzy instygatorem, a Żydami „sklepy w dni świąteczne i niedziele otwierającymi” z 4 VI 1736 r.
[14] Tak postąpił, m.in. Mikołaj Krzysztof Radziwiłł wydając w 1589 r. przywilej Żydom nieświeskim. A. Kaźmierczyk, op. cit.
[15] W. Przyałgowski, Żywoty Biskupów wileńskich, t. 3, Petersburg 1860, s. 54-55.
[16] A. Kaźmierczyk, op. cit., s. 544.

Bibliografia:

Źródła:
Decretales Summorum Pontificum pro Poloniae et Constitutiones Synodorum Provincialum et Dioecesanarum Regni ejusdem ad samum collectae, ed. Chodyński, E. Likowski, t. 3, Poznań 1883.
Statuty synodalne wieluńskokaliskie Mikołaja Trąby z r. 1420, oprac. B. Ulanowski, J. Fijałek, A. Vetulani, Kraków 1915-1920-1951.
Kobielski, Proces do Żydów, w: Literae Pastorales ad Universum Clerumet et Polulum…, Torczyn 1742.
Schorr, Żydzi w Przemyślu do końca XVIII wieku, Lwów 1903, dok. 136.
Akta wizytacyji kollegiaty tarnowskiej odbytej w r. 1725 przez księcia biskupa krakowskiego Konstantego Felicyjana Szaniawskiego, wyd. J. Leniek, Tarnów 1987.
Prawa i przywileje miasta i dóbr ziemskich Zabłudów XV-XVIII w., oprac. J. Maroszek, Białystok 1994.
Uniwersał Lubomirskiego dla Rzeszowa z 1743 r., w: AP Rzesz. A. m. Rzesz 25.
Dekret sądu komisarskiego zamku zamojskiego pomiędzy instygatorem, a Żydami „sklepy w dni świąteczne i niedziele otwierającymi” z 4 VI 1736 r., AP Lub., Sąd Kom. 8.

Opracowania:
Grayzel, Catholics Church and the Jews in the XIII Century, Philadelphia 1933.
Cohen, The Friars ant Jews: The Evolution of Medieval Anti-Judaism, Ithaca 1982.
Langmuir, History, Religion and Antisemitism, Berkeley 1990.
Chazan, Church, State, and Jew in the Middle Ages, New York 1980.
Historia Kościoła w Polsce, t. 1, cz. 2, Poznań 1974.
Wirszyłło, Stosunek duchowieństwa katolickiego na Wołyniu do Żydów w XVIII wieku, „Miesięcznik Diecezjalny Łucki”, R. 9, Łuck 1939.
Kłoczowski, Dzieje chrześcijaństwa polskiego, Warszawa 2000.
Goldberg, Jewish Privileges in the Polish Commonwealth. Charters of Right Granted to Jewish Communities in Poland-Lithuania in the Sixteenth to Eighteenth Centuries, Jerusalem 1985.
Przyałgowski, Żywoty Biskupów wileńskich, t. 3, Petersburg 1860.

-4-

2 thoughts on “O artykule Adama Kaźmierczyka pt. „Przepisy regulujące zachowanie Żydów wobec religii chrześcijańskiej. Przyczynek do dziejów współżycia Żydów i katolików w Rzeczpospolitej”

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *