Nie tylko ogień i miecz

mohyl1

Animator Kultury 3(2017)

Wiktor Trybus

NIE TYLKO OGIEŃ I MIECZ

___Gdy słyszymy „XVII wiek na Ukrainie” przez głowę przebiega zwykle ciąg mrocznych skojarzeń. Nieszczęśnicy ponabijani na pale, jeźdźcy podpalający strzechy, płonące stepy, krążące nad pobojowiskiem kruki. Jeśli już kojarzy się w Polsce jakieś postacie historyczne z tego okresu, to najczęściej są to hetmani, atamani, regimentarze i chanowie tatarscy. Oczywiście ten malowniczo posępny obraz nie był tylko literacką fantazją Henryka Sienkiewicza, Józefa Bohdana Zaleskiego, Jacka Komudy i innych twórców. Faktycznie tamta epoka na Ukrainie charakteryzowała się wielką gwałtownością i straszliwymi spustoszeniami. Jednak obok jeźdźców Apokalipsy pojawiały się takie jasne postacie jak Piotr Mohyła. Postać niezwykła i przerastająca swoją epokę, a w Polsce niemal kompletnie zapomniana. A szkoda…

mohyl2

Terytorium Hospodarstwa Mołdawskiego na tle dzisiejszych granic

-1-

___Ród Mohyłów
___Piotr Mohyła pochodził z możnego mołdawskiego rodu Mohyłów, władającego na przełomie XVI i XVII wieku Hospodarstwem Mołdawskim[1]. Było to obok Hospodarstwa Wołoskiego jedno z państw, z których w XIX wieku powstało Królestwo Rumunii[2]. Mołdawia od początku swego istnienia w XIV wieku, prowadziła politykę lawirowania pomiędzy Polską, Węgrami a Turcją. Po rozgromieniu Węgrów, czego dokonał pierwowzór głównego bohatera „Wspaniałego Stulecia” w krwawym polu pod Mohaczem w 1526 r., w grze pozostał tylko Kraków i Stambuł. Ostatecznie w 1538 r. Hospodarstwo zostało trwale zhołdowane przez Wysoką Portę. Sytuacja zmieniła się w 1595 r. kiedy korpus interwencyjny Rzeczpospolitej pod wodzą Jana Zamojskiego osadził na tronie hospodarskim Jeremiego Mohyłę. Niestety po śmierci Jeremiego, Turcy coraz intensywniej pracowali nad ponownym przechwyceniem Mołdawii, wykorzystując wewnętrzne konflikty. Po bitwie chocimskiej w 1621 r. Warszawa kompromisowo uznała dominację Stambułu nad Mołdawią pod warunkiem, że władca kraju będzie „przyjazny Rzeczpospolitej”[3]. Nasz bohater, urodzony 31 grudnia 1596 r. w Suczawie, był synem Szymona Mohyły[4]. Szymon zaś był młodszym bratem Jeremiego, hospodarem wołoskim i hetmanem mołdawskim. W późniejszym okresie także hospodarem mołdawskim[5].

___Szabla i książka
___Szymon został obalony w 1607 roku[6], a w 1612 r. Mohyłowie wyjechali do Rzeczpospolitej Obojga Narodów jako uchodźcy. Ratowali się przed straszliwym wodzem tatarskim Kantymirem Murzą[7], zwanym „Krwawym Mieczem”[8], który wielokrotnie pustoszył południowo-wschodnie ziemie Rzeczpospolitej. Osiedlili się w posiadłościach swoich krewniaków – u kniaziów Wiśniowieckich[9]. Ojciec Piotra dbał o edukację syna i wysłał go do Lwowskiej Szkoły Brackiej[10]. Cóż to była za placówka edukacyjna? W dobie druku i walki reformacji z kontrreformacją, prawosławni trwali w intelektualnym zastoju. Radą na ten stan miało być powoływanie szkół przy bractwach cerkiewnych. Takie szkoły powstały m.in. w Kijowie, Wilnie, Lwowie (Bractwo Stauropigialne), Przemyślu, Jarosławiu, Lublinie, Kamieńcu Podolskim, Pińsku, Winnicy. Uczono w nich łaciny, greki, polskiego, ale też ruskiego[11]. Ruskiego, to znaczy oficjalnego (do 1696 r.) języka urzędowego Wielkiego Księstwa Litewskiego, języka który można nazwać starobiałoruskim, a nie starorosyjskim[12].

-2-

bitwach

J. Brandt, Bitwa chocimska 1621 r. – brał w niej udział Piotr Mohyła

 ___Po ukończeniu szkoły brackiej w celu dalszych studiów udał się Mohyła, jak przystało młodemu magnatowi z tamtej epoki, na zachód Europy. Konkretnie udał się do Paryża, na Sorbonę[13]. Później, w 1620 r. jako członek dworu hetmana Stanisława Żółkiewskiego brał udział w nieszczęsnej wyprawie pod Cecorę. W roku następnym, jako oficer na czele oddziału wojska, walczył w zwycięskiej bitwie pod Chocimiem. Tam, połączone wojska Korony, Litwy i Zaporoża broniąc szańców i dokonując wypadów z warownego obozu nad Dniestrem, zatrzymały inwazję Imperium Osmańskiego. „Droga miecza” nie odpowiadała jednak do końca przyszłemu metropolicie. W 1625 r. „postrzygł się na mnicha”, a już dwa lata później został archimandrytą (opatem) Ławry Kijowsko-Peczerskiej[14]. Ławra to jedno z serc prawosławia na Ukrainie. Jest to system klasztorów funkcjonujących od 1051 r. obecnie pod zarządem Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Moskiewskiego. Swoista ukraińska Góra Athos[15].

-3-

___Zimna wojna religijna
___Nie były to złote lata prawosławia w Rzeczpospolitej. Pod koniec XVI wieku w Brześciu nad Bugiem zawarto Unię pomiędzy katolikami a prawosławnymi. Zamierzenia były szczytne (jedność chrześcijan) jak i racjonalne politycznie – prawosławie było (i jest) narzędziem polityki Moskwy. W praktyce Unię, zwaną później Brzeską, wprowadzano przy wielkich oporach. Przeciwko było dwóch biskupów i wielu duchownych niższych stopniem, wpływowe bractwa cerkiewne, masy prawosławnej szlachty i mieszczaństwa, chłopstwo, Kozacy oraz potężny kniaź Ostrogski. Wybuchła więc w Rzeczpospolitej swoista „zimna wojna religijna”. Toczono spory o cerkwie[16]. Niekiedy wybuchały zamieszki z ofiarami śmiertelnymi jak w Połocku w 1623 r., kiedy tłum zlinczował arcybiskupa unickiego Jozafata Kuncewicza. Kuncewicz został kanonizowany w 1867 r., a w XVII wieku jego śmierć odbiła się głośnym echem w Rzeczpospolitej[17]. Przełomem w tej „zimnej wojnie” był październik 1620 r., kiedy to jerozolimski patriarcha Teofanes wyświęcił charyzmatycznego Hioba Boreckiego na metropolitę kijowskiego. Namaścił też 6 biskupów. Wszystko odbywało się nielegalnie. Akt odbył się pod osłoną szabel i samopałów Kozaków Zaporoskich z hetmanem Sahajdacznym na czele[18]. Jako, że był to okres pomiędzy klęską cecorską, a wiktorią chocimską, Sicz była bardzo potrzebna dla wojennego wysiłku Rzeczpospolitej. Warszawa musiała, chcąc nie chcąc, zaakceptować „nielegalną” hierarchię. Mohyła, podobnie jak hetman Wojska Zaporoskiego – Piotr Konaszewycz-Sahajdaczny. Mimo, iż był lojalnym obywatelem Rzeczpospolitej Obojga Narodów, to twardo trwał przy prawosławiu. Ten stan rzeczy coraz bardziej niepokoił szlachtę i polityków. Wszak nad Rzeczpospolitą jak zły cień wisiała Moskovia na wschodzie, Szwecja na północy, Turcja na południowym wschodzie. Wszystkie te mocarstwa były gotowe „wziąć w obronę” nie-katolików. Bano się także wojen religijnych, które wówczas pustoszyły Europę, zbierając straszliwe żniwo[19].

mohyl3

Piotr Mohyła. Portret z epoki

-4-

___Mnich, pasterz, reformator
___Mohyła, jako peczerski archimandryta, zabrał się ostro do roboty. Nade wszystko był jednym z głównych spiritus movens ponownej legalizacji prawosławia w Rzeczpospolitej. Doszło do tego na sejmie elekcyjnym na przełomie lat 1632/1633. Nie bez znaczenia był zapewne fakt, że królewicz Władysław, wówczas małolat, był obecny w chocimskim obozie. Stąd jego znana sympatia dla kozactwa. Mohyła za zgodą króla Władysława i Sejmu dopiął swego – został legalnym, pełnoprawnym metropolitą w Kijowie[20].
___Stan Cerkwi był kiepski. Popi niedouczeni, a często po prostu „ciemni”. Gdy katolicy prowadzili dysputy z „lutrami” i „kalwinami”, gdy żywiołowo rozwijały się kolegia jezuickie – prawosławie było festiwalem barwnych obrzędów, pozbawionych intelektualnej treści. O ile chłopom, mnichom i prostym kozakom to nie przeszkadzało, to już bogata szlachta ruska wysyłała chętnie dzieci do szkół katolickich. Magnaci ruscy coraz częściej przyjmowali katolicyzm i to w obrządku rzymskim. Metropolita nakazał więc stworzenie Kolegium Kijowskiego. Było to jakby kolegium jezuickie z elementami prawosławnymi. Wielu „konserwatystów” było zażartymi przeciwnikami szkoły, uważając, że „zaraża” katolicyzmem[21]. „Ciemny” tłum podburzony przez wrogów metropolity, chciał nawet pobić uczniów jak i samego twórcę szkoły[22]. Uparty Wołoch postawił jednak na swoim. Co więcej, zapisał szkole swoje prywatne zbiory biblioteczne. Troszczył się też o szkoły brackie, szpitale, drukarnie. Zadbał też o ogólną poprawę stanu oświaty popów, nakazując „kandydatom na prawosławnych” częstszej spowiedzi i dłuższego spędzania czasu przy nauce. Mohyła wprowadził wzorowane na katolickich, pewne usprawnienia co do działania hierarchii – konsystorz i wizytacje[23].
___Również stan materialny prawosławia pozostawiał wiele do życzenia. Wiele cerkwi i monastyrów było w rękach Unitów. Inne wymagały kapitalnych remontów. Z żelazną konsekwencją domagał się Mohyła odzyskania Soboru Sofijskiego, majątku Ławry i innych ważnych cerkwi i klasztorów. Część odebrał tak samo jak zostały one przejęte przez Unitów. Czyli przez zajazd[24]. Sobór odzyskał i kazał go restaurować[25]. Sprowadził artystów z Góry Athos do malowania fresków w kijowskich monastyrach. O ile bowiem w oświacie adaptował wzorce zachodnie, to w aspekcie sztuki cerkiewnej był przeciwnikiem okcydentalizacji[26]. Warto jednak zauważyć, że wprowadził zwyczaj Pasji Wielkanocnych, przejęty od łacinników[27]. Był też prekursorem ukraińskiej archeologii, nakazując prace wykopaliskowe w ruinach Cerkwi Dziesięcinnej. Cerkiew ta wzniesiona przez kniazia Włodzimierza Wielkiego, została zniszczona przez Batu-Chana w roku 1240[28].

-5-

___Piotr był jednocześnie wielkim przeciwnikiem wpływów Carstwa Rosyjskiego. Wiedział chyba dobrze, że o ile w Rzeczpospolitej „lud ruski” i Kozacy mogą wywalczyć autonomię, to w Moskovii panuje tylko jeden człowiek, a cała reszta jest jego niewolnikami. Był też prekursorem ekumenizmu. Planował nową unię między katolikami i prawosławnymi. Bardziej równoprawną i kładącą większy nacisk na wzajemny szacunek. Pojednanie miało być największym dziełem metropolity. Jednak zabrakło mu na to czasu. Zmarł 1 stycznia 1647 r. w Kijowie[29].

___Epoka ognia i mieczy
___Wiosną następnego roku historia gwałtownie przyśpieszyła. Od Dzikich Pól przyszedł huragan stepowy, który zapalił ogniem rebelii całą Ukrainę, Podole, Wołyń, Ruś Czerwoną. Później przyszły na Rzeczpospolitą kolejne potopy najeźdźców. Moskviciny, Szwedzi, Brandenburczycy, Siedmiogrodzianie. Sami Kozacy, którzy zawarli Ugodę z moskiewskim Gosudarem w 1654 r., szybko zobaczyli, że wpadli w pułapkę. Unia Hadziacka z 1658 r. przyszła za późno… W 1772 r. doszło do pierwszego rozbioru Rzeczpospolitej, a w 1775 r. Katarzyna II nakazała zniszczyć Sicz… Wiemy jak pisał Sienkiewicz. Natomiast jego rówieśnik – Iwan Franko powiedział, że wojny kozackie były największym nieszczęściem dla Ukraińców, bo zatrzymały na trzy stulecia rozwój kulturalny narodu. Czy nie miał racji?

mohyl4

Łuk na wzgórzu – kijowska „Tęcza”, wzniesiona w 1982 r. z niepalnych materiałów. Oficjalna nazwa to „Pomnik zjednoczenia narodów Rosyjskiego i Ukraińskiego”. Symbolizuje oczywiście Ugodę w Perejasławiu i „drużbę narodów Sowieckiego Sajuza”

-6-

___Zaprzepaszczone dzieło?
___A prawosławie na Ukrainie? Metropolia Kijowska została w 1686 r. „pożarta” przez Moskiewską. Ten stan trwa do dziś. Na Ukrainie istnieją trzy cerkwie prawosławne. Dwie „niekanoniczne” i jedna „kanoniczna” – Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Moskiewskiego. Wielu wiernych jak i duchownych „kanonicznej” cerkwi z chęcią by się wyzwoliło z tej „okupacji”. Rosja jednak pilnuje, by do tego nie doszło nigdy bo religia jest jednym z instrumentów jej polityki mocarstwowej. Akademia Kijowsko-Mohylańska, która powstała z Kolegium Kijowskiego na mocy Unii Hadziackiej, istniała nadal po ostatecznym opanowaniu Kijowa przez Rosję w 1667 r. Co ciekawe, po „wyzwoleniu” nadal nauczano tam także w języku polskim[30]. Dodać należy, że Mohyła jeszcze za swego życia starał się o awans Kolegium do stopnia akademickiego. Niestety do tego nie doszło, podobnie jak do trwałego kompromisu między „Rusią” i Zaporożcami, a Rzeczpospolitą. Można tylko żałować, że na omawianym obszarze tak mało było dalekowzrocznych wizjonerów, takich jak Petro Mohyła. Można tylko żałować, że zamiast stopniowego wzmacniania potencjału Rusinów i powiększania zakresu autonomii doszło do niszczycielskiej i okrutnej wojny domowej. Niestety rzeka historii w 1648 r. popłynęła w bardzo źle dla Nas ukształtowane koryto.
___Akademia w okresie funkcjonowania była jedną z najważniejszych uczelni w Imperium. Dość powiedzieć, że uczył się tu sławny rosyjski uczony Łomonosow… Z czasem zasoby intelektualne Akademii były drenowane do Moskwy i Petersburga. W 1817 r. została ostatecznie zamknięta. W jej miejsce powstała Kijowska Akademia Duchowna, istniejąca do 1919 r.

___Mohyła dzisiaj
___Na Ukrainie o Mohyle pamięta się do dzisiaj. Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Kijowskiego włączyła go w poczet swoich świętych. Są ulice jego imienia, a Akademia Kijowska została w 1991 r. reaktywowana jako Uniwersytet Narodowy „Akademia Kijowsko-Mohylańska”. Jeden z jej gmachów mieści się przy ulicy Wołoskiej – nazwanej tak na cześć ojczyzny Piotra Mohyły. Niestety Ukraina nie robi kompletnie nic, by tę postać wypromować poza granicami kraju. A przecież w przeciwieństwie do Bandery, czy Suchewycza łączy, a nie dzieli. Mohyła to przecież oficer wojskowy i lojalny obywatel Rzeczpospolitej Obojga Narodów, wybitny przedstawiciel wołoskiej arystokracji, a więc Rumun, prekursor ekumenizmu katolicko-prawosławnego i w końcu żywy dowód na to, że kultura ukraińska, to coś więcej niż triada: lirnik – wyszywanka – Szewczenko.

Przypisy:

[1] Mohyłowie: http://dictionnaire.sensagent.leparisien.fr/Mohy%C5%82owie/pl-pl/
[2] Rumunia. Historia: http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Rumunia-Historia;4575237.html
[3] D. Milewski, Mołdawia – między tureckim młotem a polskim kowadłem: http://www.wilanow-palac.pl/moldawia_miedzy_tureckim_mlotem_a_polskim_kowadlem.html

-7-

[4] Петро́ Моги́ла: http://tureligious.com.ua/petro-mohyla-velykyj-reformator-ukrajinskoho-pravoslavya/
[5] Genealogia: http://genealogia.grocholski.pl/gd/osoba.php?id=026552
[6] Ibidem.
[7] Петро́ Моги́ла: http://tureligious.com.ua/petro-mohyla-velykyj-reformator-ukrajinskoho-pravoslavya/
[8] Chanat Krymski. Zmagania z Polską: http://www.eastway.pl/zmagania+z+polska
[9] Bibliografia: http://dov idka.biz.ua/petro-mogila-biografiya-skorocheno/
[10] Петро́ Моги́ла: http://tureligious.com.ua/petro-mohyla-velykyj-reformator-ukrajinskoho-pravoslavya/
[11] Historia Iwana Franko: http://history.franko.lviv.ua/Ib.htm
[12] Wielkie Księstwo Białoruskie: http://www.nawschod.eu/wielkie-ksiestwo-bialoruskie/
[13] Historia. Kompendium: http://history.vn.ua/compendium/8klas/13.html
[14] Ibidem.
[15] Ławra Kijowsko-Peczerska – święte miejsce Ukrainy. Wystawa: http://muzeum.wieliczka.pl/lawra-kijowsko-peczerska-swiete-miejsce-ukrainy/
[16] Prawosławie w Polsce: http://www.prawoslawie.pl/prawoslawie/o-prawoslawiu/prawoslawie-w-polsce/
[17] Święty Jozafat Kuncewicz. Męczennik jedności: http://www.deon.pl/religia/swiety-patron-dnia/art,46,sw-jozafat-kuncewicz-meczennik-jednosci.html
[18] Prawosławie w Polsce: http://www.prawoslawie.pl/prawoslawie/o-prawoslawiu/prawoslawie-w-polsce/
[19] Ibidem.
[20] A. Mironowicz, Józef Bobrykowicz biskup białoruski: http://kamunikat.org/download.php?item=4255-4.html&pubref=4255
[21] N. Jakowenko, Historia Ukrainy do 1795 roku, Warszawa 2011, s. 291-292.
[22] Święty Piotr (Mohyła) metropolita kijowski i halicki: http://www.lublin.cerkiew.pl/page.php?id=355
[23] Ibidem.
[24] Ibidem.
[25] Життя та діяльність Київського митрополита Петра Могили: http://uaoc-ls.com/2013/01/13/zhyttya-ta-diyalnist-kyjivskoho-mytropolyta-petra-mohyly/
[26] K. Nowikowa, Na skrzyżowaniu Świata i Ducha, Kijów 2014, s. 103.
[27] Święty Piotr (Mohyła) metropolita kijowski i halicki: http://www.lublin.cerkiew.pl/page.php?id=355
[28] Музей історії Десятинної церкви: http://tourlib.net/statti_ukr/mescheryakov.htm
[29] Життя та діяльність Київського митрополита Петра Могили: http://uaoc-ls.com/2013/01/13/zhyttya-ta-diyalnist-kyjivskoho-mytropolyta-petra-mohyly/
[30] Akademia mohylańska: http://www.mlodszaeuropa.eu/index.php?mact=News,cntnt01,print,0&cntnt01articleid=75&cntnt01showtemplate=false&cntnt01returnid=61

Zamieszczone zdjęcia, prócz podpisanych, pochodzą z domen publicznych.

-8-

2 thoughts on “Nie tylko ogień i miecz

  1. Oooo ciekawy NORMALNY tekst – ani nie ukrainofilski ani nie ukrainożercy!

    ps: ciekawe czy Mohyla chodził w wyszywankach 😀

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *