Wieczny faszyzm?

wyrozn

Animator Kultury 4(2017)

Marlena Kowalska

WIECZNY FASZYZM?

___„Faszyzm był totalitaryzmem fuzzy[1]. Nie stanowił ideologii monolitycznej, lecz raczej kolaż rozmaitych idei politycznych i filozoficznych, zlepek sprzeczności”[2] – w ten sposób ujął il fascismo Umberto Eco (1932–2016) – włoski filozof, semiotyk, estetyk, pisarz i publicysta. Szerszej publiczności znany jest on głównie jako autor powieści: Imię róży (1980) oraz Wahadło Foucaulta (1988), a może i także utworu o charakterze autobiograficznym pt. Tajemniczy płomień królowej Loany (2004) – powieści bogato ilustrowanej fotografiami z rodzinnego albumu pisarza, komiksami, znaczkami pocztowymi, kolażami jego autorstwa. Ostatnia z wymienionych pozycji to zarazem forma literackiego rozliczenia się z przeszłością człowieka, któremu przyszło dorastać w faszystowskich Włoszech.

marl2

Okładka polskiego wydania powieści Umberta Eco, Tajemniczy płomień królowej Loany. Powieść ilustrowana, przeł. K. Żaboklicki, Warszawa 2005.

-1-

___Eco pozostawił po sobie także wiele tekstów publicystycznych, wydanych w zbiorach: Diariusz najmniejszy (1963), Zapiski na pudełku od zapałek (1993, 1994, 1997) oraz Pięć pism moralnych (1997, wyd. pol. 1999), z którego pochodzi rozpoczynający niniejsze rozważania cytat. Zdaniem autora Wahadła Foucaulta termin „faszyzm” pasuje do wszystkiego. Wynika to z faktu, że wyeliminowanie z ustroju faszystowskiego jednego lub więcej aspektów nie wpływa na to, iż ustrój ten przestaje być rozpoznawany jako właśnie faszyzm. Takie przekonanie prowadzi włoskiego badacza do sformułowania koncepcji „odwiecznego faszyzmu” lub też „prafaszyzmu”.
___Rozpocząć trzeba od informacji pomocnych przy analizie będącego przedmiotem tego artykułu tekstu Wieczny faszyzm, wchodzącego w skład zbioru Pięć pism moralnych. We wstępie do tej pozycji czytamy, iż zebrane w niej teksty, pomimo różnorodności ich tematyki, posiadają dwie wspólne cechy: są okazjonalne (powstały jako odczyty lub wystąpienia) oraz mają charakter etyczny. Eco precyzuje, iż szkice te: „dotyczą tego, co należałoby robić, tego, czego robić się nie powinno, bądź wreszcie tego, czego za żadną cenę robić nie wolno”[3].

Na obrazie wyróżniającym: Okładka „The New York Review” (22.06.1995) z tekstem Eco Eternal Fascism.

___Tekst Wieczny faszyzm został wygłoszony po angielsku 25 kwietnia 1995, w ramach obchodów rocznicy wyzwolenia Europy, na sympozjum zorganizowanym przez wydział filologii włoskiej i francuskiej Columbia University. Nieco później tekst ten ukazał się pt. Eternal Fascism w „The New York Review” (22.06.1995) oraz we włoskim przekładzie jako Totalitarismo fuzzy e Ur-Fascismo na łamach „La Rivista dei Libri” (lipiec-sierpień 1995). Wieczny faszyzm, jak zaznaczył Eco, pierwotnie był przeznaczony dla publiczności, która składała się z amerykańskich studentów (stąd w tekście pojawiają się nieco „szkolarskie” wyjaśnienia tyczące się wydarzeń dobrze znanych włoskim czytelnikom, cytowane wypowiedzi Roosevelta oraz położony zostaje nacisk na spotkanie się ze sobą Europejczyków i Amerykanów w dniach wyzwolenia), a wygłoszony był wówczas, gdy Ameryka wstrząśnięta była zamachem w Oklahomie. Wówczas także oficjalnie ujawniono, że w Stanach Zjednoczonych istnieją skrajnie prawicowe organizacje. Zatem w ówczesnych okolicznościach „temat antyfaszyzmu uzyskiwał wydźwięk szczególny, refleksja zaś historyczna miała pobudzać do refleksji na tematy aktualne w różnych krajach”[4].

-2-

muss

Fotomontaż wykonany na dziesięciolecie rewolucji faszystowskiej (Istituto Luce, Roma 1932).

___Eco rozpoczyna analizę swojej koncepcji „prafaszyzmu” od zastrzeżenia, iż faszyzm był z pewnością dyktaturą, lecz przy tym nie był zupełnym totalitaryzmem. Oczywiście nie wynikało to z „łagodności” faszystowskiej doktryny, lecz z jej filozoficznej wątłości: „Mussolini nie miał żadnej filozofii, miał tylko retorykę”[5] – osądził Eco i  w innym miejscu dodał, że „filozoficznie faszyzm był koślawy”[6]. Ale nad kwestią totalitarnego charakteru faszyzmu[7] debatowano rzecz jasna na długo przed ukazaniem się tekstu włoskiego pisarza. Zdaniem Stanisława Sierpowskiego faszyści nadawali słowu totalitarismo pozytywny sens, gdyż łączyli je ze służbą na rzecz państwa. Sierpowski odwołuje się do hasła Fascismo (dottrina del), które zostało opublikowane w 1932 roku w Enciclopedia Italiana (podpisane przez Giovanniego Gentilego). Badacz pisze, iż jasno zostało tam sformułowane, że dla każdego faszysty „wszystko jest w Państwie i nic, co ludzkie i duchowe, nie istnieje, a tym bardziej nie ma wartości poza Państwem” [8]. Faszyści twierdzili bowiem, że poza państwem, jako transcendentalną jednością nic nie może istnieć. Myśl ta wypływa z Doktryny faszyzmu, w której Benito Mussolini podkreślał, że:
dla faszysty wszystko mieści się w państwie, i poza państwem nie istnieje nic ludzkiego, ani duchowego, ani tembardziej nie posiada jakiejkolwiek wartości. W takiem pojęciu faszyzm jest totalitarny, a państwo faszystowskie, jako synteza i zjednoczenie wszelkich wartości, daje sens właściwy całemu życiu narodu, rozwija je i potęguje[9].

-3-

___Poglądy na temat faszystowskiej filozofii jako „wątłej” i niesprecyzowanej odnajdziemy w licznych pracach autorstwa badaczy włoskiego faszyzmu. Przykładowo historyk Walter Laqueur pisał: „faszyzm bynajmniej nie należał do ruchów skrajnej lewicy, ale uznanie go za ruch skrajnej prawicy też w niewielkim stopniu wyjaśnia problem”[10] i dodawał, że „faszyzm nie ma tysiąca twarzy, postaci, lecz na pewno można mówić o jego kilkunastu formach”[11].
___Powróćmy teraz do rozważań Umberta Eco i tekstu przewodniego dla tego artykułu. Autor pisze, że faszyzm można uznać za pierwszą prawicową dyktaturę jaka zapanowała w kraju europejskim i w której później wszystkie podobne ruchy upatrywały poniekąd pewnego „prawzorca”:
Faszyzm włoski pierwszy stworzył liturgię wojskową, folklor, a nawet typ ubioru – osiągając za granicą sukces większy niż Armani, Benetton czy Versace. Dopiero w latach trzydziestych ruchy faszystowskie pojawiły się w Anglii (Mosley), na Łotwie, w Estonii, na Litwie, w Polsce, na Węgrzech, w Rumunii, Bułgarii, Grecji, Jugosławii, Hiszpanii, Portugalii, Norwegii, a nawet w Ameryce Południowej, by nie wspominać już o Niemczech[12].
___Jednakże zdaniem Eco to historyczne pierwszeństwo, fakt, że – „Mussolini był pierwszy”[13] (jak trafnie ujął to Jerzy W. Borejsza) nie powinno być decydującym argumentem dla uznania pojęcia „faszyzm” za synekdochę[14] rozmaitych ruchów totalitarnych. To istotny problem, który należy poruszyć w kontekście analizy Wiecznego faszyzmu, zwłaszcza, że Eco w tym tekście stawia pytanie o to, dlaczego nie tylko ruch oporu, ale całą drugą wojnę światową określano na całym świecie jako walkę z faszyzmem. Zauważa przy tym słusznie:
Niewielki ma sens stwierdzenie, że faszyzm zawierał w sobie wszystkie elementy późniejszych totalitaryzmów, by tak rzecz „w kwintesencji”. Przeciwnie, faszyzm nie miał żadnej kwintesencji, ba, nawet jednej jedynej esencji[15].

-4-

Zdaniem Eco z pojęciem „faszyzm” dzieje się to, co Ludwig Wittgenstein uznał, iż dzieje się z pojęciem „gry”:
Gra może być współzawodnictwem albo nim nie być, może angażować jedną lub więcej osób, może wymagać jakiejś określonej umiejętności – albo żadnej, jej stawką mogą być pieniądze – albo nie. Gry to szereg rozmaitych działań, wykazujących jedynie pewne ogólne „rodzinne podobieństwo[16].
___W tym właśnie należy widzieć przyczynę zbyt ogólnikowego posługiwania się terminem „faszyzm”, co w efekcie skutkuje przypisywaniem go do wielu rozmaitych ruchów. Eco wylicza:
Odejmijcie od faszyzmu imperializm, a otrzymacie Franco lub Salazara; odejmijcie kolonializm, a będziecie mieć faszyzm bałkański. Dodajcie do faszyzmu włoskiego radykalny antykapitalizm (który nigdy nie fascynował Mussoliniego), a dostaniecie Ezrę Pounda. Doczepcie do urzędowego faszyzmu kult mitologii celtyckiej i mistycyzm Graala (elementy całkowicie mu obce), a otrzymacie jednego z najbardziej szanowanych faszystowskich guru – Juliusa Evolę[17].

___Do podobnych wniosków doszedł w swym opracowaniu Marek Borucki, formułując zastrzeżenie, że „nie każda dyktatura, nie każdy autorytaryzm, nie każdy totalitaryzm to faszyzm. W żadnym wypadku nie należy tych pojęć używać zamiennie”[18]. Termin „faszyzm” w potocznym użyciu cechuje więc wieloznaczność. W węższym rozumieniu mówić trzeba o systemie ustrojowym powstałym we Włoszech, tam w praktyce sprawdzonym, zaś w stopniu ogólnym rozumie się pod tym pojęciem przekształcenia „włoskiego wzorca” powstałe w krajach Europy i świata. Borucki zwraca też uwagę na używanie tego pojęcia w znaczeniu, jak pisze: „popularnym” (i tu jego poglądy zbiegają się z wywodem Eco), jako synonimu dyktatury: „faszyzmem nazywano frankizm w Hiszpanii, dyktaturę pułkowników w Grecji, dyktaturę Ceausescu w Rumunii i wiele, wiele innych”[19]. Słowo „faszyzm” jest synonimem, jak trafnie zauważył W. Laqueur wręcz dziesiątek różnych zjawisk, jednakże zwykle tych o charakterze negatywnym: „Pisarze i mówcy mają skłonność do demaskowania swych przeciwników politycznych jako faszystów (lub co najmniej jako półfaszystów czy parafaszystów)”[20] – zwraca uwagę historyk. Laqueur nie myli się również, gdy pisze, iż wszystkie dyktatury dwudziestowieczne uznane za odpychające nie były przecież w istocie faszystowskie[21].

-5-

___Chyba najczęściej w kontekście rozważań nad faszyzmem, odnosi się do zagadnienia nazizmu. Wynika to z pewnością z ogromu okrucieństw, jakich Europa doświadczyła na skutek tej ideologii. Słusznie zatem wypowiedział się w tej kwestii M. Borucki, pisząc, ze jeśli faszyzm „kojarzy się każdemu jak najczarniej, a słowo »faszysta« może być nawet obraźliwe, to głównie dlatego, że kraje tego systemu zwłaszcza Niemcy hitlerowskie, popełniły tak potworne zbrodnie podczas drugiej wojny światowej”[22]. Umberto Eco podkreślił: „Nazizm był tylko jeden. Natomiast w faszyzm można grać różnie, lecz nazwa gry się nie zmienia”[23]. Zbieżny pogląd wyraził w pracy Faszyzm, nacjonalizm, autorytaryzm Philippe Burrin: „Reżimy faszystowski i nazistowskie – co oczywiste – nie były identyczne”[24]. Zatem ze względu na to, iż reżimy te nie były tożsame, według tego badacza za istotne uznać należy pytanie o stopień ich pokrewieństwa.
___Mimo tego całego „mętliku” ze zdefiniowaniem faszyzm, Eco sporządził listę cech typowych dla tego, co określił jako „prafaszyzm” lub „odwieczny faszyzm”. Przejdźmy więc do analizy tych cech, przyjmując proponowane przez autora zastrzeżenie, że wiele z nich przeczy sobie wzajemnie: „cech tych niepodobna wtłoczyć w ramy jednego systemu […]. Ale nawet bodaj jedna z nich może stać się ośrodkiem kondensacji faszystowskiej mgławicy”[25].

___Kult tradycji
___
Zgodnie z tym poglądem uznaje się, iż „prawda została już raz na zawsze ogłoszona”, pozostaje zatem „kontynuować interpretowanie jej niejasnego orędzia”. W elementarzach ruchu faszystowskiego – pisze Eco – odnajdujemy rozważania głównych myślicieli tradycjonalistycznych i dodaje: „Gnoza nazistowska karmiła się elementami tradycji, synkretyzmu i okultyzmu”[26]. We Włoszech wzoru duchowego doszukiwano się w starożytnym Rzymie cesarzy, z którego też wywodziła się znaczna część symboliki reżimu (wiązka rózg liktorskich, pozdrowienie faszystowskie). Ponadto w szkolnym programie kładziono nacisk na nauczanie historii starożytnej, a dzień 21 kwietnia, uznawany tradycyjnie za datę założenia Rzymu, był świętem narodowym.

-6-

Jednakże stosunek włoskiego faszyzmu do tradycji nie jest uznawany przez badaczy za tak jednoznaczny. Brunello Mantelii podkreślał, iż obok kultu tradycji propaganda reżimu nawiązywała przecież do nowości, nowoczesności; imperialna przyszłość mogła zostać przecież osiągnięta jednie na drodze środków nowoczesnej techniki[27].

___Odrzucenie modernizmu
___
Odrzucenie to implikuje właśnie tradycjonalizm. Wiadomo bowiem, iż myśliciele tradycjonalistyczni zwykle odrzucają technikę, która ich zdaniem neguje wartości duchowe. Zatem przez „prafaszyzm” oświecenie – era Rozumu jest postrzegane jako początek współczesnego zepsucia. W tym też sensie Eco definiuje prafaszyzm jako „irracjonalizm”.

___Kult działania dla działania
___
Jak konstatuje Eco, według prafaszyzmu „Działanie jest piękne samo przez się […]. Myślenie jest formą kastracji” [28]. Stąd wynika pewna podejrzliwość w stosunku do kultury, generalnie postawa podejrzliwości wobec intelektualnego świata[29], jako synonimów postaw krytycznych, które siłą rzeczy stoją w opozycji do tradycyjnych wartości. Benito Mussolini w Doktrynie faszyzmu pisał: „Faszyzm pragnie człowieka czynnego i wszystkiemi swemi siłami zwróconego ku działaniu: chce, aby był on po męsku świadom trudności, które napotyka i gotów stawić im czoło”[30]. Stąd należy działać – nie myśleć. Z kolei dla Karla Mannheima irracjonalny, atawistyczny faszyzm stanowił apoteozę akcji bezpośredniej, odpowiedź na potrzebę chwili[31]. Precyzyjnie ujął taką postawę Józef Andrzej Gierowski w swojej pracy Historia Włoch:
Wprawdzie faszyści głosili, że od objęcia przez nich władzy zaczyna się nowy etap w dziejach, era faszystowska, wprowadzana jednak przez nich doktryna była zjawiskiem wtórnym i wynikała w większym stopniu z praktyki politycznej niż z założeń teoretycznych. Najpierw faszyzm stawiał na pierwszym planie „działanie”[32].

-7-

___Niezgoda jest zdradą
___
Prafaszyzm nie akceptuje żadnej krytyki; jest ona bowiem uznawana za zdradę. S. Sieropwski taką postawę faszystów porównywał ze stosunkiem człowieka wierzącego do religii, która jest dla niego jedyną prawdziwą. Analogicznie „dla czarnych koszul ich ruch miał być jedynie słuszny, ożywczy dla kraju i zbawienny dla cywilizacji”[33].

___Obawa przed różnicą
___
Cecha ta wiąże się z poprzednią. Niezgoda bowiem to znak różnorodności. Fakt, że: „Pierwszy apel ruchu faszystowskiego bądź prefaszystowskiego skierowany jest przeciwko intruzom” [34], pozwala Eco na wniosek, iż z definicji prafaszyzm jest rasistowski.

___Odwoływanie się do sfrustrowanych klas średnich
___
Źródłem prafaszyzmu jest indywidualna ,bądź też społeczna frustracja. Ma to miejsce wówczas, gdy wspomniane klasy średnie czują się nieswojo na skutek kryzysu gospodarczego, politycznego upokorzeni lub też przerażone są presją ze strony niższych grup społecznych. Renzo De Felice pisał, że bazą społeczną faszyzmu były warstwy średnie, z ich społeczną frustracją wywołaną powojennym kryzysem (utratą statusu ekonomicznego i społecznego) oraz wzrostem znaczenia proletariatu i wielkiej burżuazji[35].

___Obsesja spisku
___
Obsesja ta jak twierdzi Eco leży u korzeni psychologii prafaszyzmu:
Ludziom wyzutym z jakiejkolwiek tożsamości społecznej prafaszyzm mówi, że ich jedyny przywilej jest też przywilejem najpowszechniejszym; to mianowicie fakt urodzenia się w tym samym kraju. Tu kryje się początek  „nacjonalizmu”[36].

___Tożsamość narodowi zapewniają zatem wrogowie.

-8-

___Ukazywanie wrogów jako jednocześnie bardzo silnych i bardzo słabych
___
W tym wzajemnie wykluczającym się poglądzie Eco widzi przyczynę przegrywanych przez faszyzmy wojen.  Z jednej strony bowiem dąży się do tego, by wyznawcy prafaszyzmu byli upokorzeni potęgą i bogactwem wrogów, jednocześnie przy tym owych wrogów deprecjonując, epatując własną wyższością. Takie zachowanie sprowadza się do braku obiektywnej oceny sił przeciwnika.

___Pacyfizm jako zło
___
Jak twierdził Musssolini, faszyzm „pojmuje życie jako walkę, uważając, że jest rzeczą człowieka zdobyć życie prawdziwie godne człowieka, stwarzając dla jego budowania narzędzie (fizyczne, moralne, intelektualne) przedewszystkiem w sobie samym”[37]. To właśnie duce jako superfaszysta miał być wzorem nowego człowieka, którego postawa i sposób życia miały realizować się zgodnie z popularnym sloganem: „Libro e moschetto, fascista perfetto” („Książka i karabin to faszysta doskonały”). Życie człowieka powinno być nieustającą walką. Warto w tym miejscu przywołać stosunek do wojny, jaki mieli futuryści (bo przecież faszyzm poszukując dla siebie estetyki z futuryzmem się identyfikował). Wojna stanowiła dla twórców tego artystycznego kierunku jedyną „higienę świata”.
___Omawiana tu cecha prafaszyzmu, zdaniem Eco niesie za sobą paradoks nie do przezwyciężenia, z którym nie potrafił sobie nigdy poradzić żaden z przywódców faszystowskich. Zacytujmy zobrazowaną przez włoskiego filozofa „ślepą uliczkę”:
skoro wrogowie muszą i mogą zostać pokonani, musi też przyjść starcie ostateczne, w wyniku którego Ruch zapanuje nad światem. Takie rozwiązanie ostateczne implikuje następującą po nim erę pokoju, Złoty Wiek, sprzeczny jednak z zasadą nieustającej walki[38].

___„Elitaryzm ludowy”
___
Państwo faszystowskie nie stawiało na interesy poszczególnych warstw, ale chciało opierać się na aprobacie oraz na mobilizacji mas. „Każdy obywatel należy do narodu najlepszego na świecie”[39] – zakłada prafaszyzm, a zgodnie z tymi słowami taki obywatel powinien zostać członkiem rządzącej partii. Tę cechę Eco omawia pisząc o pogardzie dla słabych – „Przywódca, dobrze wiedzący, że swą władzę uzyskał nie drogą delegacji, lecz siłą, wie także, iż jego siła opiera się na słabości mas, tak słabych, że potrzebują i zasługują na »władcę«” [40]. Stąd wynika hierarchiczny model społeczeństwa (na wzór wojskowy): każdy przywódca gardzi swymi poddanymi, z których każdy kolejno gardzi swoimi. Taki układ ma na celu umacniać poczucie elitaryzmu masowego[41].

-9-

___Kult heroizmu ściśle związany z kultem śmierci
___
Bohaterstwo uznawane jest za normę. Faszyzm sławił heroiczne jednostki, które miały stanowić napędową siłę historii. Prafaszystowski bohater wręcz tęskni, „rwie się” do śmierci, która zapowiadana jest jako nagroda za heroiczne życie:
Człowiek faszyzmu jest jednostką, która […] niweczy instynkt życia zamkniętego w ciasnem kole rozkoszy, aby stworzyć nakazem obowiązku życie wyższe, wyzwolone z granic czasu i przestrzeni: życie w którem poprzez samozaparcie, poprzez poświęcenie swoich osobistych korzyści, poprzez samą śmierć urzeczywistnia to istnienie naw skroś duchowe w którem tkwi jego wartość jako człowieka[42].

___W ten sposób człowieka faszystowskiego charakteryzował Mussolini, Eco zaś sarkastycznie komentuje postawę takiego człowieka-bohatera wobec „pogoni” za śmiercią: „W tej niecierpliwości, zauważamy nawiasem, częściej udaje mu się wyprawiać na tamten świat innych”[43].

___Sfera seksualności jako źródło machismo
___
Machismo to odczuwanie pogardy w stosunku do kobiet oraz bezwzględne potępianiem nonkonformistycznych zachowań seksualnych (od czystości do homoseksualizmu). Ze sferą seksualności wiąże się też kult cielesności duce. B. Mantelli w swoim tekście Mussolini jako personifikacja systemu faszystowskiego wnikliwie analizuje tytułowe zagadnienie na przykładach zamieszczonych w pracy materiałów archiwalnych: fotografii i portretów wodza, na których duce przedstawiany jest jako Najznakomitszy Włoch, uosobienie witalności i aktywności, dla mężczyzn – wzór do naśladowania, dla kobiet – obiekt pragnień[44].

___Oparcie na „populizmie jakościowym”
___
Jest ono związane z przeciwstawianiem się rządom parlamentarnym. Poszczególne jednostki nie posiadają praw, to „lud” jest pojmowany jako pewna jakość wyrażająca wspólną wolę – monolityczna całość. Jak argumentował Mussolini:
Faszyzm chce państwa silnego, organicznego i spoczywającego równocześnie na szerokiej podstawie ludowej. […] Państwo, spoczywające na miljonach jednostek, które je uznają, odczuwają, są gotowe do służenia mu, nie jest tyrańskiem państwem średniowiecznego władcy[45].

-10-

___Jednakże przez fakt, iż tak naprawdę nigdy nie można mówić o jednej wspólnej woli pewnej grupy osób, to przywódca jest tym, który pretenduje do roli wyraziciela ich woli. Eco, w kontekście rozważań już bardziej współczesnych, ostrzega: „Ilekroć jakiś polityk  wysuwa wątpliwości co do prawowitości parlamentu, gdyż nie reprezentuje on już »głosu ludu«, możemy wyczuć w powietrzu smrodek prafaszyzmu”[46].

___Posługiwanie się nowomową
___
Eco zwraca tu uwagę, że wszystkie szkolne teksty, zarówno faszystowskie, jak i nazistowskie posługiwały się ubogim słownictwem i elementarną składnią. Wszystko w celu ograniczenia „instrumentarium złożonego, krytycznego rozumowania”[47].

___Kończąc wyróżnienie i omówienie cech prafaszyzmu, jakie Umberto Eco przedstawia swoim czytelnikom w tekście Wieczny faszyzm, warto jeszcze zwrócić uwagę na pewną kwestię. Za istotę tekstu, który poddano tu analizie można uznać „apel” kierowany do odbiorców przez autora (biorąc dodatkowo jeszcze pod uwagę, jak zaznaczono na początku tego artykułu, okoliczności powstania Wiecznego faszyzmu). Eco w zakończeniu swych rozważań nawiązuje do wydarzeń z 27 lipca 1943 roku, kiedy to usłyszał o tym, iż faszyzm runął, a Musssolini został aresztowany. Radiowy komunikat sławił wówczas upadek dyktatury i powrót wolności: słowa, prasy, politycznych stowarzyszeń. Włoch wspomina: „Mój Boże, te słowa – »wolność«, »dyktatura« – czytałem po raz pierwszy w życiu… Za ich sprawą narodziłem się na nowo, jako wolny człowiek, obywatel Zachodu”[48].

___Na podsumowanie zaprezentowanego wywodu proponuję cytat z Wiecznego faszyzmu, w którym wspomniany „apel” wyrażony został przez autora bezpośrednio. Zdaniem Eco wszyscy powinniśmy wobec istniejącego zagrożenia prafaszyzmem zachować czujność. Co więcej, musimy też czuć się zobowiązani do tego, by prafaszyzmowi przeciwdziałać:
Prafaszyzm nadal jest wokół nas, niekiedy przebrany w cywilne szaty. […] Prafaszyzm może powrócić w najniewinniejszym przebraniu. Naszym obowiązkiem jest demaskować go i wskazywać palcem wszelkie nowe jego postacie – co dnia, w każdej części świata[49].

-11-

 Przypisy:

[1] Fuzzy – „mętny”, „niewyraźny”; termin ze współczesnej logiki, który oznacza zbiory „rozmyte”, o niewyraźnych konturach.
[2] U. Eco, Wieczny faszyzm, [w:] Pięć pism moralnych, przeł. I. Kania, Kraków 2008, s. 32–33.
[3] U. Eco, op. cit., s. 5.
[4] U. Eco, op. cit., s. 6.
[5] Ibid., s. 31.
[6] Ibid., s. 35.
[7] W tym miejscu zainteresowanego problematyką totalitaryzmu czytelnika odsyłam do książki Korzenie totalitaryzmu (1948), której autorką jest Hannah Arrendt. Badaczka uzupełnia w niej zaproponowane niegdyś przez Arystotelesa i Monteskiusza typologie ustrojów o ustrój totalitarny. Arrendt stawia tezę, iż u podstaw totalitarnego reżimu leży ideologia a jego rządzącą zasadą jest terror. Dla tej badaczki powstanie totalitaryzmu należy wiązać ze zmierzchem państwa narodowego i umocnieniem się imperializmu, upadkiem systemu klasowego i jego wartości oraz atomizacją i zindywidualizowaniem nowoczesnego społeczeństwa masowego.
[8] S. Sierpowski, Totalitaryzm we włoskim wydaniu, [w:] Czas totalitaryzmu. Stalinizm, faszyzm, nazizm i pokrewne systemy polityczne w XX wieku, red. J. Szymoniczek, E.C. Król, Warszawa 2011, s. 105.
[9] B. Mussolini, Doktryna faszyzmu, przeł. S. Gniadek, Lwów 1935, s. 22. W cytowanych fragmentach zachowano oryginalną pisownię z tego przekładu.
[10] W. Laqueur, Faszyzm. Wczoraj, dziś, jutro, przeł. B. Stokłosa, Warszawa 1998, s. 23.
[11] Ibid., s. 366.
[12] U. Eco, op. cit., s. 32.
[13] Zob. pracę tego autora: Mussolini był pierwszy, Warszawa 1979.
[14] Jest to odmiana metonimii oparta na ilościowych oraz zakresowych zależnościach między zjawiskami, których nazw używa się jedna zamiast drugiej. Synekdocha polega na wprowadzeniu nazwy mającej zakres szerszy lub – częściej – węższy. W efekcie dane słowo nabiera znaczenia bardziej szczegółowego lub bardziej ogólnego (jak w przypadku faszyzmu) niż zazwyczaj (zob. M. Głowiński i in., Słownik terminów literackich, red. J. Sławiński, Wrocław 2002, s. 551).
[15] U. Eco, op. cit., s. 32.
[16] Ibid., s. 36.
[17] Ibid., s. 37.
[18] M. Borucki, Faszyzm, Warszawa 1992, s. 3.
[19] Ibid., s. 3.
[20] W. Laqueur, op. cit., s. 24.
[21] Tu jako przykłady autor podaje: Turcję Atatürka, Polskę Piłsudskiego, Hiszpanię Franco, rządy Pinocheta w Chile i pułkowników w Grecji.
[22] M. Borucki, op. cit., s. 31.
[23] U. Eco, op. cit., s. 36.
[24] P. Burrin, Porównania, [w:] idem, Faszyzm, nacjonalizm, autorytaryzm, przeł. O. Hedemann, Kraków 2013, s. 14.
[25] U. Eco, op. cit., s. 37.

-12-

[26] Ibid., s. 38.
[27] Zob. B. Mantelli, Mussolini jako personifikacja systemu faszystowskiego, przeł. D. Artico, [w:] Czas totalitaryzmu. Stalinizm, faszyzm, nazizm i pokrewne systemy polityczne w XX wieku, red. J. Szymoniczek, E.C. Król, Warszawa 2011, s. 82–83.
[28] U. Eco, op. cit., s. 39.
[29] Dla Mussoliniego jeden bojówkarz był wart dwóch filozofów.
[30] B. Mussolini, Doktryna faszyzmu, op. cit., s. 19.
[31] Zob. De Felice R., Le interpretazioni del fascismo, Roma-Bari 1995, s. 128–134.
[32] J.A. Gierowski, Włochy pod rządami faszystów, op. cit., s. 517.
[33] S. Sierpowski, Totalitaryzm…, op. cit., s. 114.
[34] U. Eco, op. cit., s. 40.
[35] Zob. R. De Felice, Le interpretazioni del fascismo, op. cit., s. 257. De Felice pisząc o warstwach średnich ma na myśli: rolników, handlarzy, drobnych przedsiębiorców, wykonujących wolne zawody (klasa średnia w tradycyjnym rozumieniu), ale także tę część społeczeństwa, która właśnie dochodziła do głosu w międzywojennych Włoszech, czyli: urzędników, pracowników umysłowych, ludzi związanych z handlem.
[36] U. Eco, op. cit., s. 40.
[37] B. Mussolini, Doktryna faszyzmu, op. cit., s. 19.
[38] U. Eco, op. cit., s. 41.
[39] Ibid., s. 42.
[40] Loc. cit.
[41] Loc. cit.
[42]B. Mussolini, Doktryna faszyzmu, op. cit., s. 18.
[43] U. Eco, op. cit., s. 42.
[44] Zob. B. Mantelli, op. cit., s. 76.
[45] B. Mussolini, Doktryna faszyzmu, op. cit., s. 48.
[46] U. Eco, op. cit., s. 44.
[47] Ibid., s. 44.
[48] Ibid., s. 45.
[49] Loc. cit.

Bibliografia:

  1. Eco U., Wieczny faszyzm, [w:] Pięć pism moralnych, przeł. I. Kania, Kraków 2008, s. 25–45.
  2. Arendt H., Korzenie totalitaryzmu, przeł. D. Grinberg, M. Szawiel, Warszawa 2014.
  3. Borucki M., Faszyzm, Warszawa 1992.
  4. Duggan C., Historia Włoch, przeł. J. Urban, Wrocław 2009, s. 137–187.
  5. Gierowski J.A., Włochy pod rządami faszystów, [w:] idem, Historia Włoch, Wrocław 2003, s. 504–544.
  6. Laqueur W., Wczoraj, dziś, jutro, przeł. B. Stokłosa, Warszawa 1998.
  7. Mantelli B., Mussolini jako personifikacja systemu faszystowskiego, przeł. D. Artico, [w:] Czas totalitaryzmu. Stalinizm, faszyzm, nazizm i pokrewne systemy polityczne w XX wieku, red. J. Szymoniczek, E.C. Król, Warszawa 2011, s. 57–103.
  8. Sierpowski S., Faszyzm we Włoszech 1919–1926, Wrocław 1973.
  9. Żaboklicki K., Historia literatury włoskiej, Warszawa 2008.

-13-

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *