Cmentarz Bajkowy – kijowskie Powązki. Fotorelacja

profil

Animator Kultury 6(2017)

Wiktor Trybus

CMENTARZ BAJKOWY – KIJOWSKIE POWĄZKI. FOTORELACJA

 

___Mówią, że chcąc poznać kraj musisz odwiedzić jego nekropolie. Cmentarz Bajkowy (ukr. Байкове кладовище) będzie pretekstem do jesiennej opowieści o Kijowie i Ukrainie.

2

___Jedna z bram na cmentarz. Nekropolia powstała w 1834 jako wspólny cmentarz dla zmarłych prawosławnych, katolików i protestantów. Sama nazwa pochodzi od nazwiska generała, który ofiarował ziemię pod założenie nekropoli.

3

___Choć sam w sobie sprawia wrażenie baśniowego, miejscami jest to prawie puszcza, bardzo trudna w orientacji.

-1-

4

___Kijów XIX wieku był miastem zamieszkanym głównie przez Rosjan. Odkąd w 1667 przypadł Carstwu Rosyjskiemu nastąpiła rusyfikacja, czy może trafniej rzecz ujmując, moskalizacja miasta. Oczywiście, Rosja XIX i początku XX wieku była państwem w pewien sposób europejskim. O czym świadczy chociażby sfotografowany nagrobek z tamtego okresu. Gdyby nie napisy, można byłoby pomyśleć, że to cmentarz miejski z Kongresówki, czy Galicji.
___Nekropolie są oczywistą zachętą do rozważania o narodowościach. Na ile Rosjanie z Kijowa uważali się za „Rosjan – Rosjan”, a na ile za „Małorosjan”? Małorosjan, czyli mieszkańców Małorosji, złączonej w 1654 r. z Carstwem Rosyjskim „bratnią ugodą” w Perejesławiu. W każdym razie Kijów przed rewolucją stanowił jedną z większych metropolii Imperium, symboliczną „Matkę Grodów Rosyjskich”. Do Kijowian należało wielu sławnych Rosjan. Na przykład autor „Mistrza i Małgorzaty” Michaił Bułhakow, którego twórczość była mocno inspirowana rodzinnym miastem. Historyczny obraz miasta z czasów rewolucji (choć bardzo subiektywny) zawarł pisarz w powieści „Biała Gwardia”, której akcja rozgrywała się jesienią 1918 r.

5

___Na cmentarzu leżą także ówcześni patrioci i patriotki nieistniejącej Ukrainy. Zdjęcie przedstawia nagrobek Łarysy Kosacz-Kwitki, szerzej znanej jako ukraińska narodowa poetka Łesia Ukrainka. Była to kobieta wielkiej urody i talentu, cierpiąca niestety na bezlitosną gruźlicę kości, która szybko zabrała ją z tego świata tuż przed Wielką Wojną.

-2-

6

___Kijów z XIX i początku XX wieku to także miasto z liczną mniejszością polską! W Kijowie urodziło się, wychowało, mieszkało i pracowało wielu sławnych Polaków. Chociażby Henryk Józewski (polski polityk, działacz niepodległościowy i państwowy okresu międzywojennego, piłsudczyk, członek ukraińskiego rządu Petlury, minister spraw wewnętrznych, wojewoda wołyński, wojewoda łódzki, artysta malarz), czy Władysław Horodecki (przedsiębiorca i architekt, ceniony przedstawiciel epoki modernizmu końca XIX i początku XX wieku, do głównych jego dzieł należą m.in. Budynek Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy przy ul. Hruszewskiego 6 w Kijowie, Kościół św. Mikołaja na ulicy Wielkiej Wasylkowskiej 75 w Kijowie, kienesa karaimska przy ul. Jarosławowy Wał 7, Gmach J. Kimayera, ul. Bankowa 13 w Kijowie, Budynek Południoworosyjskiej Fabryki Maszyn na ul. Żyliańskiej 101 w Kijowie, dom z chimerami na ulicy Bankowej 10 w Kijowie, obecnie jedna z siedzib prezydenta Ukrainy, Willa własna w Eupatorii na Krymie).

7

___Leon Idzikowski (polski przedsiębiorca, księgarz i wydawca okresu XIX wieku, założyciel największej księgarni i firmy wydawniczej w Kijowie i na całej Rusi nazwanej jego imieniem).

-3-

8

___W 1900 r. stałych mieszkańców deklarujących polską narodowość było ok. 35 tys., nie licząc studentów, czy ziemian przyjeżdżających w interesach do stolicy Małorosji. W czasie Wielkiej Wojny, napływ przesiedleńców zwiększył polską populację do granicy 100 tys. osób, czyli 1/4 wszystkich mieszkańców miasta. Jednak „polskiemu Kijowowi” kres przyniósł odwrót Wojsk Polskich i sojuszniczych oddziałów atamana Petlury w czerwcu 1920 r. O ile carat nie był w stanie wynarodowić Polaków-Kijowian, udało się to w dużej mierze bolszewikom. Duża liczba wyjechała w granice II Rzeczpospolitej po nieudanej akcji Piłsudskiego w obawie przed oprawcą ze wschodu. Tych, którzy postanowili pozostać, wymordowano indywidualnie, lub zginęli w strasznych latach 30-tych i 40-tych XX wieku. Reszta rozpłynęła się w sowieckim społeczeństwie stając się Rosjanami, Ukraińcami, czy po prostu „ludźmi narodowości sowieckiej”. Obecnie ludzi deklarujących się jako Polacy jest w stolicy niewielu, przy czym cześć przyjechała do Kijowa już w epoce niepodległej Ukrainy.

1

___Szukałem polskiej kwatery wojskowej. Na cmentarzu leży 114 żołnierzy Wojska Polskiego poległych podczas wyprawy kijowskiej w 1920 r. Odwiedzałem podczas swoich podróży różne polskie kwatery wojskowe – we Lwowie i Wilnie, Exeter, Loreto i na Monte Cassino. Także w podkijowskiej Bykowni. Niestety, nie dałem rady odnaleźć polskiej kwatery wojskowej na Bajkowym. Cmentarz to mocno zarośnięte 73 hektary…. porozdzielane wąwozami i skarpami. Dodatkowo orientację utrudniało wielkie zagęszczenie grobów i mała ilość alejek. Nawet pracownicy cmentarza – ochroniarze, grabarze i panie porządkowe miały trudności z precyzyjnym określeniem, gdzie leży to miejsce. Chciałem też odszukać grób Wasyla Stusa, wybitnego ukraińskiego poety i dysydenta zamęczonego w łagrze w 1985 r., gdzie znalazł się m.in z powodu popierania „Solidarności”. To zadanie też okazało się ponad moje możliwości „poszukiwawcze”.

-4-

___Na Bajkowym istnieje też kwatera niemiecka. Niemcy w Imperium Rosyjskim byli mniejszością aktywną, bogatą i wpływową. Wielu uczonych, oficerów, czy polityków miało niemieckie korzenie, lub wprost było Niemcami. Cieszyli się oni opinią lojalnych poddanych caratu, aż do wybuchu Wielkiej Wojny w 1914 r., kiedy nawet Petersburg przemianowano na Piotrogród.

9

___Z czasem na cmentarzu pojawiła się też kwatera żydowska jak i pojedyncze grobowce. Żydowska społeczność w Kijowie była liczna. Przetrwała pogromy dokonywane w czasie wojny domowej przez „białych” jak i „walkę z burżujami”, którą prowadzili „czerwoni”. Została zmasakrowana jesienią 1941 r., kiedy to w ciągu 3 dni niemieckie oddziały egzekucyjne, wspomagane przez ukraińskich „wachmanów” wymordowały w Babim Jarze ponad 30 tys. ludzi z ok. 130 tys. kijowskiej diaspory. Co zresztą nie było końcem mordów. Wielu Żydów uciekło wraz z Armią Czerwoną i wróciło po odbicu zrujnowanego miasta w 1943 r. Później, wielu Żydów wyjechało do Izraela, ale także USA i nawet… RFN (w ZSRR niekiedy organizowano furtki – dawano paszporty i „sowieccy” Żydzi wyjeżdżali do USA lub Izraela, zaś po 1991 r. do RFN, jednak duża część tej emigracji osiedliła się w NRD oraz w Izraelu), mając dość „sowieckiego życia” i szykan władz sowieckich, które po pewnym czasie wróciły do starej, carskiej polityki antysemityzmu. Inni, wyjechali już po 1991 r. z różnych przyczyn, przede wszystkim ekonomicznych. Dzisiaj w Kijowie żyje wielu Żydów i ludzi pochodzenia żydowskiego.

-5-

10

___Poza Polakami, Niemcami, Żydami żyli i żyją w Kijowie przedstawiciele innych narodowości. Tatarzy Krymscy, mieszkańcy Kaukazu i Azji Środkowej, nawet tak egzotyczna grupa jak Asyryjczycy. Na zdjęciu pomnik ofiar asyryjskich, jak głosi napis, tureckiego ludobójstwa podczas I wojny światowej, terroru stalinowskiego i „Wielkiej Wojny Ojczyźnianej”.

11

___A oto i grób Mychajły Hruszewskiego, ukraińskiego historyka i publicysty, pierwszego prezydenta Ukraińskiej Republiki Ludowej. Hruszewski jest jednym z ojców nowoczesnego narodu ukraińskiego. Można go uznać za jednego z ojców „ukraińskiej rewolucji” z lat 1917-1921, jak i pośrednio „ojca chrzestnego” UPA. Był dzieckiem swoich czasów – jego idea narodu opierała się na „soborności” i języku. „Soborność” to inaczej dążenie do zjednoczenia wszystkich „etnograficznych ziem” w jedną całość. „Ukraińskie ziemie etnograficzne” w owych czasach, na przełomie XIX i XX wieku rozciągały się szeroko. Od łagodnych wzgórz Beskidu Niskiego, po skały północno-wschodniego Kaukazu, od bagien Polesia i stepów pod Kuskiem, po Morze Czarne. Jednak podejście takie było (i jest), jak sądzę, zgubne dla ukraińskiej państwowości. Po pierwsze, co robić z mieszanymi terenami? Na przykład Lwów w 1918 r. był miastem w ogromnej większości etnicznie polskim, leżącym na terytorium państwowości polskiej dłużej, niż Warszawa. Lwów w myśl Hruszewskiego leżał jednak na „etnograficznym terytorium ukraińskim”. Nieprzejednana postawa galicyjskich Ukraińców w tym względzie przyczyniła się do tego, że do układu z Petlurą doszło zbyt późno. Zamiast Ukrainy sfederowanej z Polską, powstała Ukraina Sowiecka. Uznając zasadę „etnograficzną” za słuszny wyznacznik granic, Rosjanie mieli rację anektując Krym w 2014 r. Wszak ludności rosyjskiej mieszkało tam więcej, niż Ukraińców i Tatarów Krymskich. Również powiązanie narodowości z językiem niekoniecznie było trafne. W XXI wieku, podczas wojny na wschodzie Ukrainy okazało się, że ogromna cześć z ok. 40 tys. ukraińskich ochotników, mówi surżykiem (mieszaniną ukraińskiego i rosyjskiego), albo w ogóle codziennie posługuje się rosyjskim. Wielu ukraińskich bohaterów poległych na polach bitewnych w Donbasie w ogóle nie znało ukraińskiego. Podczas walk z Armią Czerwoną, oddziałami gen. Denikina i Wojskiem Polskim w latach 1917-1921, kadrę oficerską ukraińskiej armii stanowili przeważnie byli carscy oficerowie. Tak samo w czasie wojny w Donbasie bohatersko stawało do boju wielu oficerów, którzy szlify zdobywali jeszcze przed 1991 r. „Naród” jest więc zbyt skomplikowaną sprawą, której nie można ograniczyć do języka.

-6-

___Sam Hruszewski w 1924 r. wrócił na Ukrainę Sowiecką. Był to czas programowej ukrainizacji. Bolszewicy, by zdobyć popularność zaprzestali rusyfikacyjnej polityki wobec nierosyjskich narodów. Kijów intensywnie ukrainizowano, zarówno na poziomie kultury ukraińskiej jak i demograficznie, w wyniku napływu mieszkańców wsi do miasta. Wykształciła się wtedy specyficzna grupa intelektualistów, którzy lojalność wobec „władzy sowieckiej” i wiarę w rewolucję łączyła z lokalnym, ukraińskim patriotyzmem. Okres ten zakończył się w latach 30-tych. Tak jak ukraińską wieś spacyfikowała kolektywizacja i Wielki Głód, tak elity intelektualne spacyfikował terror. „Ukraińskich nacjonalistów” NKWD rozstrzeliwało i zsyłało do łagrów z równą zaciętością jak „polskich szpiegów”. Hruszewski zmarł w 1934 r. w wyniku nieudanej (być może celowo?) operacji.

12

___Lata 1941-1943 to okres niemieckiej okupacji. Wielu Kijowian początkowo widziało w Wermachcie wyzwolicieli spod jarzma Stalina, jednak hitlerowcy szybko pokazali swoją prawdziwą twarz. Już w pierwszą okupacyjną zimę zmarło w mieście kilkadziesiąt tys. mieszkańców. Kijów wyszedł z wojny spustoszony przez dwie bitwy o miasto, niemieckie rabunki i taktykę „spalonej ziemi” stosowaną przez Armię Czerwoną. Na Bajkowym pochowano wówczas wielu oficerów zasłużonych dla Armii Czerwonej. Główna aleja jest pełna nagrobków „Bohaterów Związku Radzieckiego” (m.in. generała Sidora Kowpaka) jak i „Bohaterów Pracy Socjalistycznej”. Leży tu też „osławiona” Wanda Wasilewska.

-7-

13

___Podczas „Wielkiej Ojczyźnianej” Związek Radziecki ostatecznie się „zrusyfikował”. Wystarczy spojrzeć na nagrobek Mychajły Petrowycza Myszyna, działacza partyjnego poległego w 1941 r. Ma on kształt czarnego obelisku z białym dzbanem na szczycie. Gdyby nie brak krzyża, można byłoby rzec – nagrobek carskiego urzędnika. Po wojnie Kijów odbudował się i rozbudował. Z miasta, które przed II wojną światową miało niemal milion mieszkańców ewoluował w kilkumilionową metropolię socjalistyczną. Powstały rozległe dzielnice blokowisk na lewym (wschodnim) brzegu Dniepru. Miasto w naturalny sposób ukranizowało się, podobnie jak Lwów, z którego znikła większość Polaków i Żydów. Jednocześnie, władze radzieckie promowały specyficzną „sowiecką ukraińskość”. Było w niej miejsce na hetmana Chmielnickiego, ale już nie dla hetmana Mazepy. Taras Szewczenko był w tej narracji prekursorem rewolucji bolszewickiej, jednak sam język ukraiński był zwalczany. Nie wprost jak w czasach carskich. Raczej przedstawiano język jako folklorystyczną ciekawostkę, coś jak nasza polska gwara śląska, czy góralska. Ukrainizacja językowa przyszła wraz z upadkiem ZSRR. Wielu starszych ludzi ma problemy z ukraińskim, mówili po rosyjsku, ponieważ wychowywali się w rosyjskim środowisku językowym – rosyjski z Ukrainy różnił się od rosyjskiego z Rosji – to takie niuanse jak „akcent południowca” w USA, gdzie człowiek z zewnątrz świetnie posługując się językiem i tak zostanie rozpoznany przez miejscowego. Jeszcze w 1991 r. w mieście mówili po ukraińsku głównie entuzjaści, zaś dzisiaj miasto jest równolegle dwujęzyczne. Mieszkańcy mówią na ulicach płynnie w dwóch językach, czasem mieszając jeden z drugim. Znajomość ukraińskiego jest powszechna.

14

___Obecnie na cmentarzu nie dokonuje się pochówków zbyt często. Jeśli już to głównie ludzi znanych, czy zasłużonych.

-8-

15

___Fotografia przedstawia grób z 2012 r., choć na pierwszy rzut oka myślałem, że to dobrze odrestaurowany zabytek. To jest współczesny trend – wiele nowych nagrobków kipi swoistym „bizantynizmem”. Czy jest to odskocznia od sowieckiej szarości, a może wpływ prawosławia?

16

___Co Kijowianie myślą o życiu pozagrobowym? To zagadnienie na odrębny temat. Na fotografii cmentarna cerkiewka.

-9-

17

___Cmentarz Bajkowy kończy się na ulicy. Jak do niego dotrzeć, gdyby ktoś będąc w Kijowie potrzebował atmosfery zadumy i bił się ze sprzecznymi myślami, na przykład o historii? I prosto i trudno. Położony jest niedaleko stacji metra „Pałac Ukraina”. Podróż z stacji „Majdan Niezależności” trwa mniej, niż pół godziny. Natomiast, żeby dojść pod samą bramę cmentarza, trzeba się sporo nachodzić. Najlepiej jest z góry zaplanować taki spacer, korzystając z planu miasta, mapy w internecie.

(wszystkie powyższe zdjęcia wykonał autor fotorelacji)

-10-

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *