„Lewiatan” Thomasa Hobbesa – tło historyczne wizji państwa

hobbes_piotr_obraz

Animator Kultury 1(2018)

Piotr Rataj

„LEWIATAN” THOMASA HOBBESA – TŁO HISTORYCZNE WIZJI PAŃSTWA

 

___Wprowadzenie
___Thomas Hobbes (1588-1679) jest jednym z tych myślicieli, którego idee odnośnie organizacji społeczeństwa mimo upływu stuleci, tj. od czasu ich opublikowania, są nadal inspiracją dla coraz to nowszych rozwiązań w dziedzinie polityki i socjologii. Co prawda, krytycy zarzucają Hobbesowi i jego epigonom, iż w swoich rozważaniach przygotowali grunt pod organizację reżimów totalitarnych, jak choćby ZSRR i jego „republik satelickich” – państwa opresyjne, ingerujące nie tylko w kwestię wyboru politycznego obywatela, ale też brutalnie wkraczające w sferę rodziny, nauki, wiary, kultury. Zgadzając się z nim czy też nie, należy uznać, że Hobbes, w kontekście czasów w których żył, był osobistością co najmniej nietuzinkową, która utrwaliła się jako jeden z prekursorów nowoczesnej nauki o państwie. Mimo, iż XVII stulecie, w którym żył i działał, było silnie przepojone aspektem religijnym przenikającym różne dziedziny ówczesnego życia, Hobbes posiadał silnie materialistyczny światopogląd.
___Wpływ jego myśli, a zwłaszcza ateizmu, jest widoczny w twórczości encyklopedystów francuskich „wieku świateł”, choćby Helwecjusza i Holbacha. Zostały także przejęte przez samego Karola Marksa, który już w 1842 roku pisał w „Gazecie Reńskiej” pochwałę tez Hobbesa w kontekście m.in. odrzucenia teologii i chrześcijańskiej moralności w dziedzinie rządów nad społeczeństwem[1]. Tę myśl materialistyczną podchwycili realizatorzy w praktyce teorii Marksa – najpierw bolszewicy od 1917 r., a później ich ideowi następcy w różnych krajach, do których „zawitał” czerwony sztandar i zaczęto gorliwie wcielać w zniekształconej, opacznie zrozumianej wersji wskazania Hobbesa oraz jego epigonów w życie – swoistymi obiektami tych doświadczeń były rządzone przez komunistów kraje i narody. Miało to miejsce choćby w dziedzinie walki z tradycyjną religią, którą starano się zniszczyć, wyrugować z ludzkiej świadomości, a także z życia, nie tylko publicznego, ale też prywatnego. Co według ideologów marksistowskich, zgodne z Hobbesowską tezą, iż władca (monarcha, dyktator czy też rząd) posiada niezbywalne prawo decydować o tym jaką wiarę będą wyznawać jego poddani. W krajach „demokracji ludowej” w miejsce wyznań religijnych, krwawo tępionych przy pomocy plutonów egzekucyjnych bezpieki czy obozów pracy ustanawiano materializm naukowy, podnoszony do rangi prawdy objawionej. Widzimy to też współcześnie na przykładzie takich epigonów bloku komunizmu jak wyspiarska Kuba kierowana przez braci Castro, czy też rządzona krwawym terrorem, przenikającym najróżniejsze dziedziny życia Korea Północna dynastii Kimów. Także na przykładzie Chińskiej Republiki Ludowej, od szeregu już lat otwierającej się na Zachód (ale przede wszystkim w sensie gospodarki wolnorynkowej). Aby zrozumieć przesłanie i sens idei zawartych w „Lewiatanie” należy się przyjrzeć kontekstowi historycznemu, w którym powstało dzieło, a był to okres historii niezwykle burzliwy i obfitujący w wydarzenia polityczne, inspirujące następne pokolenia.

 -1-

___Tło historyczne
___Okres, w którym żył i tworzył Hobbes był bardzo trudny, zarówno dla jego rodzinnej Anglii, jak i królestw kontynentalnej Europy. W obrębie granic Świętego Cesarstwa Rzymskiego toczyła się zakrojona na szeroką skalę wojna katolików z protestantami (w latach 1618 – 1648), nazwana później w historiografii wojną trzydziestoletnią[2]. W Niderlandach holenderscy kalwini walczyli z katolickimi wojskami hiszpańskimi swych niegdysiejszych suwerenów – Habsburgów z Madrytu[3]. We Francji, biorącej aktywny udział w tych konfliktach, a jednocześnie rozdartej wewnętrznie w sensie politycznym i wyznaniowym, buntowali się protestanci-hugenoci, przeciwko centralistycznej polityce Ludwika XIII i jego pierwszego ministra, kardynała Richelieu[4]. Również Anglia pełna była konfliktów na tle wyznaniowym. Wciąż dochodziło do buntów i walk w wiernej Kościołowi Rzymskokatolickiemu Irlandii, w której na początku XVII stulecia zdołano okrutnie stłumić wielkie powstanie miejscowej ludności nazywane w historiografii wojną dziewięcioletnią[5]. Pokojowej koegzystencji nie było także między poszczególnymi odłamami protestantyzmu. Coraz liczniejsi purytanie, czyli angielscy wyznawcy kalwinizmu, jawnie występowali przeciwko państwowemu Kościołowi Anglikańskiemu, narażając się jednocześnie na prześladowania z jego strony. Dysydenci atakowali hierarchię kościelną, jako relikt tak znienawidzonego przezeń katolicyzmu, także jakiekolwiek rozbudowanie liturgii i dzieła sztuki sakralnej w świątyniach[6]. Wszystkie te wydarzenia mogły mieć wpływ na to, że Hobbes, mimo iż wychowany w pobożnej rodzinie, stracił wiarę. Równie istotną rolę mógł w tym zakwestionowaniu wszystkiego co transcendentne, duchowe (a więc wykraczające poza rozumowe poznanie), odegrać fakt, iż ojciec Hobbesa, surowy pastor protestancki, zostawił swoją rodzinę wtedy, kiedy Thomas był jeszcze dzieckiem. Pojęcie Boga według Hobbesa stało się z czasem synonimem tworu fantazji oraz ułudy, zrodzonym z ludzkich przesądów, braku wykształcenia lub lęków przed nieznanymi lub budzącymi trwogę zjawiskami. Odnośnie ówczesnej teorii władzy królewskiej, jako tej nadanej przez Boga ziemskiemu pomazańcowi uważał on, że jej istotnym aspektem jest również strach, przede wszystkim poddanych przed jakimkolwiek naruszeniem woli i majestatu monarchy. Religia i wiara w Boga miała być tylko narzędziem służącym przemocy i uciskowi.
___Można odnieść te twierdzenia do obserwacji ówczesnych wydarzeń politycznych w Anglii i poza jej granicami. Mianowicie w 1625 r., po śmierci Jakuba I Stuarta, na tronie angielskim zasiadł jego syn Karol. Dla nowego monarchy, pragnącego wzmocnienia swej władzy w kraju o długich tradycjach swobód obywatelskich, parlamentaryzmu i samorządu lokalnego polityka wspierania oficjalnego Kościoła Anglikańskiego i posługiwania się nim w walce z wewnętrzną opozycją, złożoną głównie z purytanów i przedstawicieli innych protestanckich sekt, miała być ważną podporą i instrumentem jego rządów. Karol I Stuart był bardzo zainteresowany centralistyczną polityką wewnątrz państwa na wzór Francji czasów wspomnianego już kardynała[7].

-2-

___Gwarantem tego, obok mocnej pozycji oficjalnego Kościoła Anglikańskiego, miała być silna armia, rozbudowana biurokracja i ściślejsza kontrola obywateli (m.in. ograniczenie ich praw). W 1628 roku, gdy Izba Gmin potępiła króla za próby zbliżenia się do wiary katolickiej (choćby tylko w kwestii oprawy liturgicznej) i dążenia do zebrania podatków od poddanych bez zgody parlamentu, Karol I Stuart podjął radykalne działania w postaci rozwiązania Parlamentu, na jak się okazało później, jedenaście lat. Ten okres królewskiego władztwa będzie określany mianem „jedenastoletniej tyranii”[8]. To musiało oburzyć i zachęcić do kwestionowania władzy królewskiej nie tylko wielu pobożnych, a często wręcz fanatycznych protestantów, dla których Parlament był jedynym organem zdolnym do przeciwstawienia się królowi i gwarantem ich swobód obywatelskich, ale również osoby o materialistycznym spojrzeniu na świat jak opisywany twórca koncepcji silnego państwa. Hobbes był związany z ówczesną klasą średnią, liczną zwłaszcza w najlepiej zagospodarowanej wschodniej Anglii. Byli to tak zwani yeomeni, właściciele manufaktur, bogaci kupcy rosnący w dostatki z racji chociażby handlu z Indiami Wschodnimi i Zachodnimi, zarządcy kopalń, hodowcy owiec. To ci ludzie będą głównym motorem późniejszej rewolucji przemysłowej, od której bierze swój początek typ społeczeństwa industrialnego z rozbudowaną bazą przetwórczą i zapleczem surowcowym. Yeomeni byli skonfliktowani z tradycyjnymi rodami szlachecko magnackimi, nad którymi często górowali pod względem posiadanego majątku, ale w żadnym razie nie pod względem praw politycznych, które dzierżyła „stara szlachta”, nazywana tak z racji swego pochodzenia[9].
___Wraz z rozwiązaniem Parlamentu przez monarchę stracili też swą reprezentację, która mogła bronić ich interesów wobec panującego i jego doradców. „Stare rody” stały się jedną z najważniejszych podpór monarchii Stuartów. Kierownictwo Kościoła Anglikańskiego król powierzył swojemu protegowanemu – arcybiskupowi Cantenbury, Wilhelmowi Laudowi w 1633 roku. Rozpoczął on niebawem wielkie reformy, przeprowadzane z olbrzymim rozmachem, mające zmienić oblicze oficjalnego państwowego Kościoła w Anglii[10]. Polegały one na między innymi zmianach w oficjalnej liturgii, ozdabianiu wnętrz świątyń z niejakim przepychem (co było nie do przyjęcia dla radykalnych protestantów), wprowadzeniu ścisłej dyscypliny wśród duchowieństwa i wzmocnieniu władzy biskupiej. Jednocześnie podjęto działania w celu unifikacji wiary protestanckiej, w której łonie narodziło się wiele sekt od czasów zerwania z Rzymem przez Henryka VIII. Zamykano m.in. miejsca spotkań modlitewnych dla purytanów i wprowadzano surowe zakazy takich zebrań[11]. Rozpoczęto rejestrację wszystkich duchownych protestanckich w kraju, w celu określenia, kto jest wierny hierarchii kościelnej, a kto jest zwolennikiem purytanizmu. Tych ostatnich miano dzięki temu odsuwać od wszelkich godności kościelnych. Powołany sąd duchowny, zwany Wysoką Komisją, surowo karał wszelkie odstępstwa i ataki na oficjalny obrządek kościelny. Przytoczę w tym miejscu tylko jeden przykład – w 1630 roku pewien prezbiteriański pisarz ze Szkocji, połączonej wtedy unią personalną z Anglią, wydał w Holandii napisaną przezeń książkę kwestionującą władzę biskupów anglikańskich. Został za to skazany na grzywnę 10 tys. funtów, napiętnowanie rozpalonym żelazem, wydarcie nozdrzy i obcięcie uszu[12].

-3-

___Thomas Hobbes te wszystkie wydarzenia musiał poznać niejako z drugiej ręki, gdyż do roku 1628 dużo podróżował, zwłaszcza po Francji i Włoszech. W wymienionych krajach zetknął się osobiście z Galileuszem i Gassendim[13]. Dzięki tym kontaktom i zapoznaniu się z dorobkiem tychże uczonych przyjął do swej koncepcji filozoficznej rozwiązania z dziedzin fizyki i matematyki[14]. Jego materializm stał się – jak to kiedyś rzekł Karol Marks – materializmem geometrycznym. W koncepcji Hobbesa, w odróżnieniu od poglądów Francisa Bacona, z którego dorobku czerpał, materia wcale nie musi być związana z ruchem[15]. Ruch ciała, według Hobbesa, decyduje o ludzkiej świadomości. Materializm w jego wykonaniu staje się materializmem opartym na mechanice i zjawiskach fizycznych. Widać tu szacunek dla ówczesnych osiągnięć nauk przyrodniczych, między innymi odkryć już wspomnianego Galileusza (1564-1642), czy Johannesa Keplera (1571-1630). Takie zjawiska jak postrzeganie zmysłów, odbieranie bodźców, czy uczucia można sprowadzić do zjawisk czysto fizycznych, choćby wspomnianego już ruchu mechanicznego lub obliczeń matematycznych. W istocie, Hobbes swoją metodą zaczerpniętą z przyrodoznawstwa objął nauki społeczne. Jego zainteresowania tą tematyką były zgodne z ówczesnym duchem czasów, w których dojrzewał bunt przeciwko zbyt szerokim zakresom władzy monarszej na Wyspach Brytyjskich. Sygnał do późniejszej krwawej wojny domowej i rewolucji dała prezbiteriańska Szkocja. Od dłuższego czasu reformy kościelne abp Lauda budziły wrogość i niepokój, przede wszystkim w nizinnej, południowej części kraju. Ponadto sytuacja pogorszyła się, gdy Karol I oraz jego arcybiskup postanowili narzucić szkockim prezbiterianom anglikański modlitewnik i zreformowaną liturgię kościelną[16]. Dnia 23 lipca 1637 roku, gdy odprawiano nabożeństwo według nowych zasad w katedrze św. Idziego w Edynburgu, wybuchły gwałtowne zamieszki. Biskup David Lindsey ledwo uniknął śmierci lub kalectwa, za to wielu z towarzyszących mu świeckich i duchownych dostojników zostało rannych lub poniosło śmierć[17]. Zajścia te miały brzemienne konsekwencje. Doprowadziły po długiej i wyniszczającej wojnie domowej do przejściowego obalenia monarchii angielskiej i zdobycia władzy przez angielskich purytan i ich szkockich braci w wierze. Otworzyły w dziejach angielskiej państwowości nową epokę, w której walka polityczna przeniosła się z purytańskich domów modlitwy do ław parlamentarnych. Kolejnym rezultatem tych przemian było powstanie pierwszych, nowożytnych partii politycznych, dla których czynnik wyznaniowy z wolna tracił znaczenie. Wracając do dalszego biegu wydarzeń – król Karol stojąc w obliczu rebelii w swoim dziedzicznym królestwie zdecydował się na desperacki krok – po raz pierwszy od 11 lat zwołał Parlament, który następnie sam rozwiązał. Władca potrzebował zgody posłów na uchwalenie nowych podatków w celu zebrania silnych wojsk zaciężnych i pokonania buntowników. Tymczasem Szkoci wystawili silną armię, dowodzoną przez oficerów doświadczonych w służbie francuskiej oraz szwedzkiej i ruszyli na południe przeciw Anglii.

-4-

___Już na samym początku rozgromili słabe siły królewskie i posuwali się dalej w kierunku Londynu. Sytuacja Królestwa stała się krytyczna, skutkiem czego uchwalenie podatków na wojsko było sprawą nie cierpiącą zwłoki. Inauguracja posiedzenia obu Izb odbyła się 13 kwietnia 1640 roku. Posłowie w zamian za uchwalenie podatków chcieli posiadać prawo decydowania o polityce królewskiej. Na to Karol nie mógł się zgodzić. Dlatego 5 maja rozwiązał zgromadzenie. Wojska szkockie nadal prowadziły ofensywę maszerując na południe w kierunku Londynu. Wybuchały demonstracje, prowokowane przez purytańskich agitatorów. W tej sytuacji 3 listopada znów obie izby parlamentarne zebrały się w Westminster. Przyparty do muru Karol zmuszony był iść na ustępstwa wobec opozycji, która wymogła tym razem na władcy likwidację Izby Gwiaździstej (królewskiego organu śledczo-sądowniczego, w sprawach zdrady stanu szafującego torturami i wyrokami śmierci), Wysokiej Izby i Wysokiej Komisji, rozpuszczenie królewskich oddziałów i usunięcie ze stanowisk wielu ministrów, oficerów i wyższych sędziów[18]. Najbardziej krwawym z żądań purytańskiej większości parlamentarnej było pozbawienie stanowisk i uwięzienie dwóch najwierniejszych współpracowników królewskich – arcybiskupa Lauda i Tomasza Wenthwortha hrabiego Stafford[19].
___Nastąpił okres rzeczywistych rządów Parlamentu, a nie króla, trwający aż do 4 stycznia 1642 roku. Wtedy Karol wspierany przez swoich zwolenników w parlamencie i oddziały dowodzone przez swego siostrzeńca, ks. Ruperta z Palatynatu, wydał rozkaz aresztowania liderów opozycji Johna Pyma, Johna Hampdena, Olivera Cromwella i innych, którzy jednak ostrzeżeni wcześniej zdołali zbiec. To wydarzenie przyjmowane jest za początek wojny między rojalistami skupionymi wokół króla i siłami stronnictwa parlamentarnego dowodzonymi przez Hampdena, a po jego śmierci przez Cromwella i Thomasa Fairfaxa. Konflikt zbrojny pełen kampanii, bitew, oblężeń i potyczek, trwał do 1649 roku. Jego finałem zaś było obalenie angielskiej monarchii i powstanie Republiki z Cromwellem, jako Lordem Protektorem na czele. Podjęto też wtedy bezprecedensową decyzję – wytoczono proces Karolowi, królowi Anglii, Szkocji i Irlandii, w wyniku którego skazano go na śmierć, a poddany przez Cromwella swoistej czystce Parlament, zatwierdził wyrok i 30 stycznia 1649 roku, Karol I został ścięty w Londynie na placu przed pałacem Whitehall[20].
___Hobbes początkowo, w reakcji na burzliwe wydarzenia polityczne, wydawał się sprzyjać monarchii. W 1640 roku, na przykład, ukończył dzieło pt. „The Elements of Law: Natural and Politic”, w którym opowiada się za silną i niepodzielną władzą, skupioną w ręku suwerena. Po ostrym wystąpieniu krytycznym wobec niego w Parlamencie, filozof przerażony (prawdopodobnie bezzasadnie) perspektywą represji opuścił kraj i udał się do Francji, głównego ośrodka emigracji rojalistów z Wysp Brytyjskich. W 1642 roku wydał rozszerzoną wersję swego dzieła „The Elements of Law: Natural and Politic[21]. Powrócił do Anglii, gdy dowiedział się, iż Cromwell uchwyciwszy mocno w ręce władzę, począł rozprawiać się z ruchami rozłamowymi we własnym obozie, a także krwawo tłumić katolickie powstanie w Irlandii i Szkocji, trwające od 1641 roku[22].

-5-

Lewiatan_hobbes

Strona tytułowa pierwszego wydania dzieła Hobbesa, które ukazało się w Londynie 1651 roku 

-6-

___Lord Protektor stał się niejako ucieleśnieniem koncepcji suwerena – silnego władcy, któremu zarówno jednostka jak i społeczeństwo ma być bezwzględnie posłuszne. Anglia, Irlandia i Szkocja stały się wtedy miejscami rządów silnej ręki, władzy wojskowo-policyjnej, wprowadzonych przez zwycięskie stronnictwo purytańskie. Władze państwowe nie poprzestały na egzekwowaniu lojalności politycznej od obywateli, ale starały się ingerować w pozostałe dziedziny życia, także w takie sfery jak moralność, obyczaje i wiara. Księgi uznawane przez radykałów Cromwella za antypaństwowe czy heretyckie były publicznie palone ręką kata na głównych placach Londynu, Bristolu, Yorku i innych miast angielskich. Członkowie oraz przywódcy ruchów dysydenckich, tacy jak choćby John Lillburne i jego lewellerzy byli w najlepszym wypadku skazywani na więzienie, czy banicję[23]. W Irlandii nastąpił okrutny terror wymierzony w ludność katolicką i rojalistów – egzekucje i konfiskaty mienia[24]. Szkocja również została podporządkowana nowym władzom przy pomocy rozwiązań militarno-policyjnych. Mimo tego, iż Rewolucja Angielska zaczęła się jako ruch walczący o wolności samorządowe i obywatelskie, zmieniła swoje oblicze i siłowo wprowadziła brutalną centralizację kraju.
___W warunkach cromwellowskiej dyktatury powstało w 1651 roku najbardziej znane dzieło Hobbesa – „Lewiatan”, wydane po raz pierwszy w Londynie, gorąco przyjęty przez ówczesną elitę władzy Republiki Angielskiej, a potępiony przez zwolenników Stuartów. Czytelnik bowiem odnajdywał w lekturze wiele odniesień do aktualnej sytuacji polityczno-społecznej. Postać suwerena ze znamionami totalistycznej władzy to Oliver Cromwell – jednostka przywódcza, silna i bezwzględna, na rzecz której obywatele zrzekają się swych praw naturalnych na mocy umowy między sobą[25]. Jakikolwiek przejaw nieposłuszeństwa wobec władzy suwerena ma być bezwzględnie karany, z fizyczną eliminacją włącznie. Warunki tej swoistej umowy społecznej mają spełniać obywatele, nie suweren. Hobbes uważał, iż człowiek bez silnej władzy nad sobą, z nieograniczonymi prawami jest istotą anarchiczną i skłonną do nieustannej walki przeciw swym ziomkom. Gwarancją spokoju i harmonii jest podporządkowanie się i rezygnacja z własnych wolności pod władzą silnej jednostki. Widoczna jest tu aluzja do postaci Cromwella, który zwycięsko zakończył, rujnującą Wyspy Brytyjskie, wojnę domową – pokonał w militarnych kampaniach buntowników w Irlandii i Szkocji dzięki zreformowanej armii zawodowej, a dzięki agresywnej i konsekwentnej ekspansji zarówno w Indiach Zachodnich (np. zdobycie hiszpańskiej Jamajki), czy na kontynencie (Dunkierka), położył podwaliny pod późniejsze brytyjskie imperium[26]. Hobbes w „Lewiatanie” wypowiedział się przeciwko władzy, rozumianej jako dar od Boga[27]. To logiczne, biorąc pod uwagę jego ateizm i wrogi stosunek do katolicyzmu. Tym bardziej, że oficjalnie atakował Kościół i myśl scholastyczną. Uważał teologię katolicką i kler za zło, powodujące, jego zdaniem, rozkład organizmu państwowego poprzez choćby wykładanie przez osoby duchowne w szkołach średnich i na uniwersytetach[28].

-7-

 

___Władza suwerena musi być niepodzielna, ponieważ w przeciwnym razie państwo, ów ziemski bóg śmiertelny (deus morabilis) słabnie i umiera. Dzięki tym i wielu innym tezom zawartych w „Lewiatanie”, można określać Hobbesa jako prekursora absolutyzmu, nawet oświeconego, jeśli weźmie się pod uwagę rządy króla Prus, Fryderyka I Hohenzollerna (widać to choćby w ciągłym ograniczaniu swobód obywatelskich i stanowych, czy też w próbach podporządkowania religii państwu, prowadzonych przez tego władcę).

___Zakończenie
___
W 1660 roku po śmierci Olivera Cromwella nastąpił powrót dynastii Stuartów na tron angielski – był to Karol II, syn króla straconego w 1650 roku. Hobbes, jako osoba ciesząca się przywilejami poprzedniej władzy był traktowany przez środowisko dworskie co najmniej podejrzliwie. Karol II otoczył go jednak opieką i nakazał mu z własnej kiesy wypłacać stałą pensję. Filozof służył swymi radami królowi, pragnącemu wzmocnić swą władzę, i ograniczyć podobnie jak ojciec, pozycję Parlamentu. Nie bez znaczenia był także fakt, iż król był uczniem Hobbesa za czasów pobytu we Francji. Myśliciel pozostał twórczo aktywny do końca swego życia[29]. Zmarł 4 grudnia 1679 roku.
___Thomas Hobbes wywarł ogromny wpływ na filozofów Oświecenia takich jak La Mettrie (francuski myśliciel, żyjący w latach 1709-1751, autor koncepcji człowieka-maszyny; negował podobnie jak Hobbes istnienie nieśmiertelnej duszy. Uważał, że za takie funkcje życiowe jak myślenie, czy uczucia wyższe odpowiadają procesy biologiczne), Wolter, Diderot – łączący materializm praktyczny z krytyką dotychczasowego systemu władzy[30]. Twórcze rozwinięcie tezy „umowy społecznej” znajdujemy także u Rousseau, który, w przeciwieństwie do Hobbesa zakładał, iż suwerenem w państwie powinna stać się nie jednostka lub ścisła grupa dzierżąca władzę, ale lud-społeczeństwo, którzy zrzekli się części swych praw naturalnych i nie odczuli negatywnej zmiany, nadal byli wolni. W swoim dziele zatytułowanym „Du Contract Social” Rousseau opisywał taki organizm polityczny, w którym jednostka tworząc państwo z innymi, słuchałaby przede wszystkim swojego sumienia. Wszyscy wymienieni tu myśliciele nie tylko czerpali z dorobku swego XVII-wiecznego poprzednika, ale również stale modyfikowali jego idee, aż do czasów nam bliższych.
___Hobbes był dla nich kimś, kto w dziedzinie nauk społecznych dokonał wielkiego kroku naprzód, patrząc na państwo oczami człowieka świeckiego, wręcz areligijnego i wywodząc rządzące w nim prawa nie z wiary i teologii, ale ze zmysłowego poznania i doświadczenia. Dostrzegał także związek pomiędzy prawem i własnością prywatną, a powstaniem państwa, uznając jednocześnie, iż przejęcie władzy nad narodem, państwem, etc. nie ma charakteru nadprzyrodzonego, tylko decyduje o tym czynnik ludzki – wybór i akceptacja osoby suwerena przez ogół społeczeństwa. „Lewiatan” zapewnił Hobbesowi miejsce w rzędzie prekursorów nowoczesnych nauk społeczno-politycznych.

-8-

hobbes

Thomas Hobbes w podeszłym wieku. Portret.

-9-

Przypisy:

[1] T. Hobbes, Lewiatan czyli Materia, Forma i Władza Państwa Kościelnego i Świeckiego, Warszawa 1954, s. XVI.
[2] L. Bazylow, Historia Powszechna 1492-1648, Warszawa 1991, s. 458-494.
[3] Tamże, s. 487-488.
[4] Tamże, s. 427-429.
[5] S. Grzybowski, Cromwell i jego wiek, Warszawa 1959, s. 232-233.
[6] Tamże, s. 77-94.
[7] Tamże, s. 99.
[8] L. Bazylow, dz. cyt., s. 441-442.
[9] S. Grzybowski, dz. cyt., s. 65-71.
[10] L. Bazylow, dz. cyt., s. 443-444.
[11] S. Grzybowski, dz. cyt., s. 100.
[12] Tamże, s. 100-101.
[13] T. Hobbes, dz. cyt., s. XI.
[14] Tamże, s. X.
[15] Tamże, s. X.
[16] S. Grzybowski, dz. cyt., s. 103.
[17] Tamże, s. 103-104.
[18] Tamże, s. 114-115.
[19] L. Bazylow, dz. cyt., s. 448.
[20] S. Grzybowski, dz. cyt., s. 140-142.
[21] T. Hobbes, dz. cyt., s. XI.
[22] S. Grzybowski, dz. cyt., s. 143-145.
[23] Tamże, s. 169-170.
[24] Tamże, s. 246-248.
[25] T. Hobbes, dz. cyt., s. XII.
[26] S. Grzybowski, dz. cyt., s. 155-157.
[27] T. Hobbes, dz. cyt., s. XIII.
[28] Tamże, s. XV.
[29] Tamże, s. XIII.
[30] Tamże, s. XVI-XVII.

Reprodukcje wykorzystane w powyższym tekście pochodzą z domen publicznych.

-10-

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *