Co piszą o współczesnym Rzeszowie? Śladami twórczości „rzeszowskich” pisarzy

urojenie

Animator Kultury 1(2018)

Marlena Kowalska

CO PISZĄ O WSPÓŁCZESNYM RZESZOWIE? ŚLADAMI TWÓRCZOŚCI „RZESZOWSKICH” PISARZY

 

Wyplatanie kultury było szerokim kontekstem dla środowiska Animatora Kultury jeszcze w 2016 roku, kiedy ukazała się pierwsza część cyklu recenzowanych publikacji pod tym samym tytułem. „Jest zbiorem wyrosłym z wielkiej estymy młodych pasjonatów i badaczy kultury do narodowej i lokalnej przeszłości”, pisał we „Wstępie” dr Zbigniew Lenart, redaktor naukowy publikacji, dodając, „w ten sposób powstała pierwsza część cyklu Wyplatanie kultury, którego głównym celem jest opisanie elementów zanikającego świata dostrzeżonych (uchwyconych) jeszcze na granicy świata odchodzącego i współczesności, już dość swobodnie anektującej do swoich potrzeb tylko wybrane elementy z minionych lat”.

Prezentujemy skrót artykułu naukowego mgr Marleny Kowalskiej, szukającej śladów współczesnego Rzeszowa w utworach, których autorzy byli lub są mieszkańcami miasta. (Z uwagi na popularnonaukowy charakter niniejsza praca posiada tylko bibliografię, pozbawiona jest szerszego aparatu naukowego. Natomiast do takiej podajemy przypis: M. Kowalska, Obraz współczesnego Rzeszowa w twórczości „rzeszowskich” pisarzy, [w:] Wyplatanie kultury. Debiuty naukowe, red: Z. Lenart, Warszawa 2016, s. 113–138).

 

___Problematyka badań
___Rzeszów – miasto w południowo-wschodniej Polsce, stolica województwa podkarpackiego jest przedmiotem licznych opracowań naukowych. Na szczególną uwagę zasługuje czterotomowa praca zbiorowa Dzieje Rzeszowa pod redakcją Feliksa Kiryka (pierwsze trzy tomy) oraz Włodzimierza Bonusiaka (tom czwarty). To przegląd historii miasta od czasów najdawniejszych po współczesność, uwzględniający szereg aspektów: politycznych, społecznych, ekonomicznych czy kulturalnych. Lektura tego opracowania umożliwia zdobycie obszernej wiedzy na temat Rzeszowa z wybranego przedziału czasu. Zamierzeniem tego tekstu jest zaś pokazanie, że obok stricte naukowych prac istotne miejsce w procesie poznawania historii miasta nad Wisłokiem zajmować mogą utwory literackie.
___Współczesny obraz miasta zawarty w polskiej prozie literackiej to zagadnienie warte uwagi, gdyż jak dotąd nie doczekało się ono głębszej analizy. W trzecim tomie Dziejów Rzeszowa znajduje się opracowanie Aleksandra Zygi, zatytułowane Rzeszów w zwierciadle piśmiennictwa, jednakże autor omawia przede wszystkim utwory literackie napisane w XIX i XX wieku i kończy swe rozważania na latach tuż po drugiej wojnie światowej. Omawiane tu utwory nie zostały zatem przez tego badacza uwzględnione. Poza tym nie wydaje się już aktualne stwierdzenie Zygi, że „w przeciwieństwie do wielu innych miast, bogatszych w zabytki i obfitsze dzieje, trudno znaleźć choćby jedno dzieło literackie o Rzeszowie w całości mu poświęcone”.
___W celu przedstawienia literackiego obrazu współczesnego Rzeszowa przeanalizowane zostało siedem utworów literackich. Zgromadzony materiał uzupełniają wiadomości pochodzące z opracowań naukowych, które jednocześnie posłużyły w procesie jego weryfikacji. W interdyscyplinarnym podejściu badawczym uwzględniono fakt, że utwór literacki rządzi się własnymi prawami, zatem jego treść często może cechować dość luźny związek z kontekstem historycznym. Ujęty został ponadto wymiar autobiograficzny omawianej beletrystyki, koncentrujący się na osobistych motywacjach autorów, które to skłoniły ich do ulokowania miejsca akcji utworów w Rzeszowie.
___Analizowane utwory dzielą się na dwie grupy. Podział ten uzależniony jest od stopnia, w jakim motyw stolicy Podkarpacia się w nich ujawnia. Pierwszą z grup stanowią te utwory, w których Rzeszów okazuje się motywem przewodnim całej fabuły, drugą – teksty, gdzie o mieście tym zaledwie się wspomina. Jest tu ono, mówiąc kolokwialnie, jedynie „dekoracją” dla opisywanych zdarzeń. Proponowany podział pozwala na uporządkowanie dostrzeżonych aspektów, a także umożliwia analizę porównawczą utworów oraz związane z tym wnioskowanie. Do pierwszej grupy zaliczają się: Facet z nocy Edwarda Bolca oraz Urojenie i Układ Janusza Koryla, zaś do drugiej: trzy utwory Magdaleny Zimny-Louis: Ślady hamowania, Pola i Kilka przypadków szczęśliwych oraz Ceremonia, wspomnianego już Koryla.
___Niniejsze opracowanie traktować można również jako „ukłon” wobec wymienionych, związanych z Rzeszowem pisarzy. W swej twórczości w mniejszym lub większym stopniu uwzględnili oni przecież rzeszowskie realia, pojawiające się we współczesnej rodzimej prozie rzadko. Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, z czego wynikać mógł taki akt pisarskiej decyzji jest zatem zagadnieniem równie interesującym. Mała popularność Rzeszowa w polskiej literaturze wydaje się być w dużej mierze powodem nieznajomości przez czytelników (nawet rodowitych rzeszowian) omawianych tu utworów. Komentarz do zawartego w nich współczesnego obrazu miasta okazuje się być zatem istotnie potrzebnym oraz funkcjonalnym.

-1-

facetznocy

Okładka książki Edwarda Bolca Facet z nocy

-2-

___Rzeszów jako motyw przewodni
___
Kryterium podziału zebranego materiału literackiego na dwie grupy przedstawione zostało w krótkim wstępie powyżej. Rozważania otworzy problematyka zaklasyfikowanej do pierwszej z grup, wydanej w 2012 roku powieści Edwarda Bolca Facet z nocy. Wydarzenia fabularne w utworze obejmują okres od drugiej połowy XX wieku do roku 2010. Cenną wskazówkę interpretacyjną stanowią dokładne daty pojawiające się w samym tekście utworu oraz te zamieszczone na końcach kolejnych rozdziałów.
___Facet z nocy to zbiór realistycznych, groteskowych i surrealistycznych opowiadań. Ich akcja toczy się w kilku miejscach: w Bostonie, w wyimaginowanym, choć realnym państwie Republika, a także w mieście Rze – w Polsce. Dla niniejszych rozważań interesujące będzie oczywiście to ostatnie. Nazwa Rzeszów, co prawda w utworze się nie pojawia, jednak można odnaleźć w nim fragmenty pozwalające przypuszczać, że literacki Rze to Rzeszów. Sam autor w jednym z wywiadów stwierdził, że pisze: „o Rzeszowie, jakiego już nie ma – występującym w książce pod skróconą nazwą Rze”. Nazwa miasta bywa też czasem zastąpiona przez określenie: „gród Rzecha”, jego mieszkańcy to wtedy „Rzeszowianie”, a narrator jest jednym z nich. W przypadku tej książki Bolca szczególnie warte uwagi jest zamykające ją opowiadanie Zabawy w wojnę, zawierające portret emigranta, który po latach spędzonych w Stanach Zjednoczonych postanawia wrócić do kraju. Odnosząc się do biografii autora, można dowieść, że jego osoba była prototypem literackim owego emigranta. Kwestia ta pojawi się w dalszej części tekstu. Na początek kilka uwag co do wyłaniającego się z tego zbioru obrazu Rzeszowa.
___Biorąc do ręki pierwsze wydanie książki, warto zwrócić uwagę na jej graficzny projekt. Osoba zamieszkująca Rzeszów, czy po prostu znająca to miasto, bez problemu rozpozna „części”, z których został stworzony znajdujący się na okładce fotogram. Powstał on z czterech zdjęć, przedstawiających powszechnie znane miejsca, bądź elementy miasta nad Wisłokiem. Są to: most Zamkowy, zapora na Wisłoku, rzeźba Tadeusza Nalepy, usytuowana na chodniku przy ulicy 3 Maja oraz pomnik Stanisława Nitki na rzeszowskich bulwarach. Wymienione wyżej miejsca mogą jak najbardziej stanowić pewną wskazówką interpretacyjną – sugerować, że w utworze odnajdziemy już inne, literackie przedstawienie miasta.
___Co do treści zbioru, to zawiera on m. in. refleksyjny opowiadanie Nic już nie jest podobne do niczego, opatrzone na końcu adnotacją: „Rzeszów, czerwiec 2006”. Dla istoty tych rozważań ma to duże znaczenie. Mowa bowiem o wydarzeniach, a raczej portrecie Rzeszowa z tego okresu czasu. […].
___W utworze Edwarda Bolca nie brakuje śmiałych komentarzy i ocen ze strony narratora, który w bezpośredni sposób opowiada czytelnikowi o ważnych z jego punktu widzenia aspektach oraz osobach związanych z Rzeszowem. Jedną z nich, której poświęcona została znaczna część zbioru opowiadań jest postać Stanisława Nitki. Opisywana sytuacja ma miejsce 14 listopada 2010 roku. Młode małżeństwo z dziećmi i psem spacerują po promenadzie nad Wisłokiem, a następnie podchodzą do pomnika Nitki. Zdaniem narratora pomnik ten pełni w prowincjonalnym – jak sam je nazywa – mieście szczególną rolę, bowiem pozwala dowartościować się jego mieszkańcom. Pół żartem, pół serio wyrażona zostaje sugestia, iż dzięki tej rzeźbie w Rzeszowie też jest gdzie zrobić sobie pamiątkowe zdjęcie. Powstałej w 2004 roku kamiennej podobiźnie Staszka Nitki poświęcone jest trochę więcej uwagi. Szczegółowo ją opisując, narrator zauważa liczne domalowane na niej detale, które nie były przecież pierwotnym zamysłem twórcy.

-3-

___Podjęty temat wymaga wyjaśnień. Bulwary nad Wisłokiem oraz znajdujący się tam Park Kultury i Wypoczynku były kiedyś porośnięte zbożem i trawą. W miejscu, gdzie dziś znajduje się kładka łącząca dwa brzegi Wisłoka kursował prom obsługiwany właśnie przez Stanisława Nitkę. Zwano go krypiarzem z Rzeszowa. Swoją pracę wykonywał on od czasów przedwojennych przez prawie 50 lat, do połowy lat 80. XX wieku. Jako charakterystyczna postać w krajobrazie Rzeszowa, Nitka w pełni zasłużył na swój pomnik, który zresztą całkiem niedawno odnowiono, zamalowując wszystkie z „rysunków” wspomnianych przez narratora utworu Bolca. […].
___Edward Bolec urodził się w 1947 roku w Zwięczycy, dzielnicy Rzeszowa. Z wykształcenia jest inżynierem (choć nigdy nie pracował w tym zawodzie) i dziennikarzem. Zamieszczał opowiadania, reportaże i felietony w prasie lokalnej i krajowej, wiele z jego tekstów ukazało się także na falach rozgłośni Polskiego Radia Rzeszów. Debiutował w roku 1983 zbiorem opowiadań o mieszkańcach Rzeszowa: Bieg po schodach.
___Narrator opowiadania Zabawy w wojnę prezentuje czytelnikowi następujące informacje o bohaterze-emigrancie. Dowiadujemy się o studiach, jakie odbył on na politechnice (Bolec, jak zostało wspomniane był z wykształcenia inżynierem, ukończył Wyższą Szkołę Inżynierską, późniejszą Politechnikę Rzeszowską). Bohater „urwał się z kraju-raju na kilkanaście lat”, identycznie jak autor Faceta z nocy, który wyjechał do USA wiosną 1986 roku, gdzie z wyjątkiem początkowych lat dziewięćdziesiątych, które spędził w Polsce, przebywał do 2010 roku – co w efekcie daje nam te kilkanaście lat na obczyźnie. Warto zresztą zwrócić w tym miejscu uwagę na rok 2010, bowiem wcześniej analizowany fragment książki dotyczący pomnika Stanisława Nitki, był podpisany: „Rzeszów, listopad 2010”. Narrator relacjonował w nim wygląd rzeszowskich bulwarów, widząc je jakby ponownie, po latach. Idąc więc tym tropem, można w owym narratorze dostrzec alter ego samego Bolca, którego literackim wcieleniem jest postać bohatera-emigranta. Nawet jeśli nie wszystkie aspekty w tym opowiadaniu dotyczą ściśle osoby autora i wyrastają z jego doświadczenia, to z pewnością można wyróżnić takie elementy, które zostały z jego życiorysu zaczerpnięte, choćby wspomniane już wykształcenie oraz pobyt na emigracji, ale również wzmianki na temat zajęć, których bohater podejmował się w Stanach: prace biurowe i fizyczne. Z biografii Bolca wiemy, że w USA również wykonywał różne zawody: był stolarzem, malarzem, sprzedawcą w sklepie, pracownikiem działu księgowego, a także prowadził swoja własną firmę consultingową. Czyli znów analogie, które wyraźnie dają uzasadnienie próbom utożsamiania narratora-bohatera z samym Edwardem Bolcem. […].
___Przestrzeń rodzinnego miasta daje bohaterowi nadzieję na lepsze jutro, pozwala na formułowanie optymistycznych planów powrotu do zawodu (kolejna analogia do życiorysu Bolca). Jak zauważył Jan Wolski w komentarzu do Faceta z nocy, utwór ten stanowi: „sprawozdanie z prób bycia Polakiem w Ameryce, ale i po takim doświadczeniu bycia Polakiem w Polsce”. Przeżycie emigracji, co prawda, odcisnęło piętno na bohaterze, jednakże nie zatracił on w sobie patriotyzmu, zwłaszcza lokalnego, a wieloletnie przebywanie poza granicami ojczyzny nie spowodowało zerwania z nią więzi. Wręcz przeciwnie, siła tych więzi przyczyniła się do podjęcia decyzji o powrocie do miasta Rze na stałe. W Facecie z nocy, niewątpliwie zatem funkcjonuje motywu przewodni, jakim jest Rzeszów. Przekłada się to na możliwości włączenia tego zbioru opowiadań w obręb wspomnianej już literatury „małych ojczyzn”.

-4-

___Kolejne utwory, w których stolica Podkarpacia zajmuje istotne miejsce to dreszczowce kryminalne autorstwa Janusza Koryla: Urojenie oraz Układ. Pierwsza z wymienionych pozycji wydana została w roku 2013, druga w roku 2015, zarazem zawiera ona obraz miasta najbardziej nam współczesny. Co ważne, Rzeszów przedstawiony został w tych utworach w sposób odmienny od tego, w jakim pojawia się on w Facecie z nocy. Wynika to z kilku przyczyn. (…) Powieści te, pod względem gatunkowym kryminały, posiadają specyficzną konstrukcję, której daleko do „luźnej” formy opowiadań Bolca. Podstawową cechę powieści kryminalnej stanowi przecież wyraźnie zarysowana, spoista i dynamiczna akcja, rozwijającą się w porządku poszukiwań, które prowadzą do ustalenia, kto jest sprawcą przestępstwa (np. morderstwa). Tym samym właściwym bohaterem kryminału jest prowadzący dochodzenie, a zasadniczą kwestią – rozwiązanie zagadki. Utwory te, jak przystało na dreszczowce (thrillery), cechuje ponadto atmosfera napięcia: ich akcja nasycona jest elementami grozy, tajemniczości oraz – co u Koryla pojawia się często – elementami niesamowitości. Autor w jednym z wywiadów dla rzeszowskich „Nowin” wspomniał, że zawsze lubił łączyć ze sobą wątki realne z nierealnymi, co jego zdaniem jest o wiele ciekawsze od pisarstwa typu realistycznego.
___[…] Charakterystyczną cechą Urojenia jest fakt istnienia w rzeczywistości pozaliterackiej prototypów, zarówno dla pojawiających się w tekście utworu miejsc, jak i dla rozgrywających się w nim wydarzeń. Tak właśnie jest np. z restauracją „Kleopatra”, która rzeczywiście znajdowała się przy rzeszowskiej ulicy Krakowskiej w roku 2011. To właśnie w niej poznajemy głównego bohatera utworu, aspiranta Mateusza Garlickiego. Pracował on w Komendzie Miejskiej Policji przy ul. Jagiellońskiej, którą również odnajdziemy dokładnie w tym miejscu na mapie współczesnego Rzeszowa. Kolejną wymienioną ulicą jest ulica Grunwaldzka, gdzie miało dojść do zabójstwa Anieli Grodzkiej. Głównym podejrzanym o spowodowanie tego przestępstwa był inny bohater kryminału – Tadeusz Olczak. Oczywiście cała powieść posiada dość zawiłą – jak zresztą przystało na Janusza Koryla, okrzykniętego przez recenzentów polskim Stephenem Kingiem – fabułę, w którą ze względu na podejmowaną w tym miejscu problematykę nie musimy się zagłębiać. Przechodząc zatem dalej do elementów topografii Rzeszowa wymienionych przez narratora, mamy: Laboratorium Kryminalistyczne przy ul. Śreniawitów, ulicę Hetmańską, gdzie mieszkał Garlicki, ulice: Bożniczą z Archiwum Państwowym, Dekerta, Krakowską Marszałkowską, Okulickiego (na której znajduje się powieściowa pralnia chemiczna „Delfin”), Słowackiego Sokoła wraz z Biblioteką Publiczną, Sobieskiego, Szopena, Targową oraz Trzeciego Maja. Wszystkie z tych ulic, jak i znajdujące się przy nich budynki można z powodzeniem odnaleźć na mapie współczesnej stolicy Podkarpacia i dzięki temu zweryfikować, czy Koryl pisząc ten kryminał wykorzystał rzeczywistą topografię swojego miasta jedynie połowicznie, czy może całościowo. Gdy zna się Rzeszów choć trochę, czytając utwór automatycznie weryfikuje się prawdziwość zarysowanych opisów poszczególnych części miasta, np. opisu rynku, w którym pojawiają się takie charakterystyczne elementy miejskiej architektury, jak ratusz, Teatr Maska i pomnik Tadeusza Kościuszki. Z tego, jak przebiega proces śledztwa w poszukiwaniu zabójcy, wyłania się topograficzny obraz Rzeszowa, szczególnie gdy weźmie się pod uwagę fragmenty utworu, w których Garlicki przemieszcza się poszukując świadków, dowodów, czy też próbuje rekonstruować przebieg tragicznych wydarzeń. Narracja układa się w taki sposób, że może w pewnych fragmentach przypominać konstrukcję „przewodnika po stolicy Podkarpacia”. […].

-5-

___W Układzie miejscami akcji są osiedla: Kmity, Krakowska Południe, Nowe Miasto oraz ulice: Batorego, Grunwaldzka, Kochanowskiego, Korczaka, Lewakowskiego, Marszałkowska, Pelczara, aleje Cieplińskiego, Powstańców Warszawy, plac Śreniawitów. Wśród instytucji do których na różnych etapach śledztwa trafiają funkcjonariusze znalazły się: I Liceum Ogólnokształcące, wypożyczalnia Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej przy ulicy Dąbrowskiego, budynek główny Uniwersytetu Rzeszowskiego przy ulicy Rejtana, a nawet dom studencki „Filon”, znajdujący się na ul. Cichej. W powieści nie zabrakło także opisu „brudnej wody” w rzeszowskiej rzece, czyli Wisłoku, dokonanego przy okazji znalezienia w jego zaroślach zwłok kolejnej samobójczyni oraz Mostu Zamkowego łączącego ze sobą dwie części miasta, wschodnią z zachodnią. W utworze pojawił się również uważany przez wielu za symbol stolicy Podkarpacia „monstrualny pomnik Czynu Rewolucyjnego”, przez samych rzeszowian określany „zdecydowanie mniej patriotyczną nazwą”.
___Poza Rzeszowem akcja utworu rozgrywa się również w Dębicy, Krakowie oraz wsi Chmielnik. Co zaś tyczy się czasu akcji, to jest on w utworze podawany wprost, np. w protokole oględzin i sekcji zwłok, czy też w przypadku przekazywania informacji o tym, kiedy doszło do samobójstw poszczególnych osób.
___[…] Szereg aspektów, z których tylko kilka zostało wymienionych w tym skrócie, sprawia, że można w przypadku omawianych utworów mówić o różnych obrazach Rzeszowa. Co istotne, motyw tego miasta „przewija się” przez całą fabułę, nie sposób więc miejsca akcji przeoczyć lub zignorować. Okazuje się to jednak możliwe w innych utworach „rzeszowskich” pisarzy. Refleksja nad tym zagadnieniem będzie przedmiotem kolejnej części tekstu.

___„Znaczące wzmianki”
___
Do drugiej z wyodrębnionych grup przynależą utwory: Ślady hamowania, Pola i Kilka przypadków szczęśliwych Magdaleny Zimny-Louis oraz Ceremonia Janusza Koryla. Cechą wspólną tych tekstów jest brak obecności w nich wyraźnie zarysowanego obrazu interesującego nas miasta. Pomimo to – w kontekście prezentowanej tu problematyki – zasługują one na głębszą analizę z wielu względów. Przede wszystkim w powieściach tych pojawiają się tzw. „znacząca wzmianki” na temat Rzeszowa. Wprowadzone pojęcie oznacza syntetyczne informacje, czy też nawet wtrącenia występujące w tekstach literackich, na które nie powinien jednak paść cień ignorancji. Wzmianki te – jak przyjęto w tej pracy – zostały zamieszczone celowo przez autorów powieści, kierowanych określoną motywacją pozaliteracką. Dzięki takiemu założeniu można traktować te na pozór nic nieznaczące, wplecione w tło utworu zdania czy nawet pojedyncze wyrazy, jako interesujące i takie, którym należy poświęcić więcej uwagi.
___Przed właściwą interpretacją wybranych z powieści fragmentów, trochę miejsca warto poświęcić na omówienie gatunków literackich do jakich te utwory przynależą. Na temat utworu kryminalnego z elementami thrillera było już nieco wspomniane w poprzedniej części tekstu (Ceremonia Koryla także reprezentuje ten gatunek), stąd teraz skoncentrujmy się na specyfice twórczości Magdaleny Zimny-Loius. Określenie tu utworów tej autorki jako: „powieści kobiecych” wymaga pewnego wyjaśnienia. W ostatnim czasie trwa bowiem żywa dyskusja na temat tego pojęcia, prowadzona przez wybitnych badaczy i teoretyków literatury. Zasadnicze pytania, na które próbują oni znaleźć odpowiedź dotyczą chociażby takich kwestii jak próba ustalenia, czy istnieje w ogóle „literatura kobieca” i jakie są jej wyznaczniki oraz kryteria.

-6-

___Współczesny krytyk i historyk literatury najnowszej Przemysław Czapliński uważa, że: „to, co po 1989 roku przytrafiło się polskiej prozie za sprawą kobiecego pisania, jest jednym z najważniejszych składników naszej literatury i naszej świadomości”. Na postawie analizy wybranych powieści (m.in. M. Gretkowskiej My zdies’ emigranty) badacz ten stwierdził, że proza kobieca pełniła ważne funkcje przede wszystkim w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych: była konkurencją dla literatury męskiej, znajdowała się w centrum medialnego zainteresowania, wprowadzała nowe wątki. Jednak w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych nastąpił regres, który związany był nie tylko z ilościowym spadkiem publikowania powieści przez kobiety, ale również z pojawieniem się pewnej tendencyjności tematycznej. Stąd wniosek badacza: proza kobieca, która zaczęła powtarzać pewne schematy i stereotypy, automatycznie przestała zmieniać dyskurs.
___[…] Pisarka tym samym daje do zrozumienia, że powieści jej autorstwa zrywają z występującą we współczesnej literaturze dla kobiet tendencyjnością. Obiektywnie komentując, saga rodzinna, jaką jest Pola oraz Ślady hamowania – powieść z wątkami kryminalnymi, doskonale tę tendencyjność burzą. Nie oznacza to jednak, że w tych utworach nie odnajdziemy motywów i tematów właściwych współczesnej powieści kobiecej. Ślady hamowania to przecież typowa historia z happy endem: skłócone siostry godzą się i każda z nich układa swoje życie uczuciowe na nowo: Iza ratuje małżeństwo przed rozpadem, a pomiędzy Marleną (dwukrotną rozwódką) i Alexem, czyli przyjaciółmi z lat szkolnych nawiązuje się romans, który w efekcie przeradza się w silne, obustronne uczucie. Są to zatem sytuacje typowe dla tematyki prozy kobiecej. Zresztą Zimny-Louis napisała swoje powieści z myślą zaadresowania ich właśnie do kobiet. Mimo, że sama zawsze podkreśla: „nie utożsamiam się z literaturą kobiecą”, dodaje przecież: „na pewno piszę dla kobiet i moje główne bohaterki nie są przypadkiem”. […].
___Magdalena Zimny-Louis urodziła się bowiem w Rzeszowie, do którego na stałe powróciła w styczniu 2014 roku, po dwudziestu dwóch latach spędzonych w angielskim Ipswich. W swym dorobku pisarskim posiada ona trzy powieści oraz wszystko to, co udało się jej napisać na łamach m. in.: „Tygodnika Żużlowego”, „Speedway Star”, „Evening Star”, „Żużel”, „Tempo”. Czwarta powieść, nad którą autorka obecnie pracuje ma stanowić jej osobisty „powrót do przeszłości” – do dwuletniego pobytu w Stanach Zjednoczonych. W planach Zimny-Louis znajdują się również scenariusze: serialu telewizyjnego, którego akcja miałaby toczyć się w Rzeszowie oraz sztuki teatralnej. Ponadto w jednym z wywiadów pisarka złożyła następującą obietnicę: „Jeśli mnie Rzeszów nie odrzuci, chciałabym coś sprezentować od siebie, w końcu jestem coś winna mojemu miastu. Marzy mi się organizacja ogólnopolskiego konkursu literackiego”.
___[…] Pojawienie się w pierwszej powieści Zimny-Louis jedynie luźnych wzmianek, wręcz aluzji, które wymagają rozszyfrowywania, utrudnia w pewnym stopniu rekonstrukcję literackiego obrazu współczesnego Rzeszowa. O wiele łatwiej jest już w przypadku Poli, w której brak niedomówień. W żadnym z tych utworów motyw Rzeszowa nie jest jednak przewodnim, tak jak w przypadku Faceta z nocy oraz Urojenia. […].

-7-

zimnylm

Magdalena Zimny-Louis podczas jednego ze spotkań autorskich. Miejska Biblioteka Publiczna w Łańcucie

-8-

___Drugim z utworów zawierającym wspomniane „znaczące wzmianki” o Rzeszowie, jest powieść kryminalna Janusza Koryla pt. Ceremonia. Utwór ten chronologicznie wcześniejszy jest od Urojenia oraz Układu. Podobnie rzecz się ma z czasem powieściowych wydarzeń. Akcja rozgrywa się w roku 2011. Główny bohater utworu to trzydziestoletni dziennikarz gazety „Głos Podkarpacia”, Rafał Kamiński. Przytłoczony życiem, w pewnym sensie znudzony podejmowanymi przez siebie tandetnymi tematami prasowymi, pewnego dnia zostaje zaskoczony przez list, którego nadawcą jest mieszkaniec podkarpackiej wsi Polana. (…) Dowiadujemy się z dalszej części listu, że do tej pory, czyli w latach 2008–2010, zginęło trzech mężczyzn. Mieszkaniec Polany wymienia ich nazwiska wraz z datami śmierci (czyli datami kolejnych Wielkich Piątków). Po uzyskaniu tak niewiarygodnej informacji, Kamiński postanawia zbadać głębiej tę sprawę i wyruszyć do Polany celem przeprowadzenia dziennikarskiego śledztwa. Z chwilą, gdy opuszcza Rzeszów kończą się w utworze motywy rzeszowskie. Co prawda, pojawiają się później m. in. określenia przymiotnikowe związane ze stolicą Podkarpacia, jednak są to pojedyncze słowa, których obecność łatwo przeoczyć. Interesująca jest jeszcze pojawiająca się na samym początku utworu informacja: „Projekt nadziemnej kolejki w Rzeszowie wszystkim już się opatrzył”. Oceniony tak z perspektywy 2011 roku pomysł aktualnie pozostaje przedmiotem dyskusji mieszkańców oraz planów lokalnych władz.

___Podsumowanie
___
Opracowanie oddane do rąk czytelników stanowi omówienie polskich utworów prozatorskich, w których pojawia się obraz współczesnego Rzeszowa. Analiza wybranego materiału literackiego upoważnia do sformułowania podstawowego wniosku: autorami współczesnych utworów, w których można odnaleźć motywy rzeszowskie są pisarze związani z tym miastem i obecnie w nim mieszkający. To jednak nie wszystko. Miejsce urodzenia, wychowania czy zamieszkania wcale przecież nie musi warunkować skłonności do utrwalania w twórczości swej „małej ojczyzny”. I dlatego też określenie M. Zimny-Louis, E. Bolca oraz J. Koryla mianem pisarzy „rzeszowskich” miało na celu podkreślenie istniejącej pomiędzy nimi a miastem nad Wisłokiem pewnej więzi. Związek, o którym mowa w przypadku każdego z tych twórców ma charakter pozytywny. Jest nacechowany literacką nostalgią (u Bolca) i wyrażany wprost w wypowiedziach pozaliterackich (jak czynią to w wywiadach Zimny-Louis oraz Koryl).
___[…] Ponadto trzeba także obiektywnie stwierdzić, że wybór Rzeszowa na miejsce akcji utworów oraz opisy tego miasta w nich zamieszczane stanowią piękny literacki ukłon autorów w stronę swej „małej ojczyzny”.

-9-

___Summary
___
The article presents the issue of the literary image of the city Rzeszow in the contemporary polish prose. Total of seven literary works by Edward Bolec, Janusz Koryl and Magdalena Zimny-Louis were analyzed. The writers, who because of their personal connections to Rzeszow and the subjects of their books, were named “Rzeszow writers”. Literary image was confronted with information from historical studies and supplemented by writer’s statements. Moreover, the motivations of writing theme, which refer to Rzeszow was explained by using the theory of literature. The article completes strictly scientific way of learning the history of the capital of Podkarpackie. This look gives the possibility to spot qualities of fiction in the interdisciplinary research.

___Bibliografia:

Literatura podmiotu:
Bolec E., Facet z nocy, Rzeszów 2012.
Koryl J., Ceremonia, Rzeszów 2012.
Koryl J., Układ, Chorzów 2015.
Koryl J., Urojenie, Rzeszów 2013.
Zimny-Louis M., Kilka przypadków szczęśliwych, Warszawa 2014.
Zimny-Louis M., Pola, Zakrzewo 2012.
Zimny-Louis M., Ślady hamowania, Zakrzewo 2011.

Literatura przedmiotu:
Opracowania historyczno-literackie
 Ambrozowicz J., Kłos S., Rzeszów. Ilustrowany przewodnik po historii, zabytkach, kulturze i nauce, gospodarce oraz wybranych hotelach i restauracjach Rzeszowa, Rzeszów 2003.
Banot A. E., Powieść/poezja kobieca – a co to takiego? Kategoria płci w polskim literaturoznawstwie, w: Dwie dekady nowej (?) literatury 1989-2009, red. S. Gawliński, D. Siwor, Kraków 2011.
Czermińska M., O autobiografii i autobiograficzności, w: Autobiografia, red. M. Czermińska, Gdańsk 2009.
Czapliński P., Kobiety i duch tożsamości, w: idem, Efekt bierności. Literatura w czasie normalnym, Kraków 2004.
Encyklopedia Rzeszowa, red. naczelny J. Draus, G. Zamoyski, Rzeszów 2011.
Froń M., O ludziach i o ich skomplikowanych życiorysach jest ta książka, „Nowiny” 2013, nr 23.
Froń M., Ta historia to wytwór mojej wyobraźni, „Nowiny” 2015, nr 215.
Gieroń A., »Pola« Magdy Louis, „TRENDY Podkarpackie” 2012, nr 4.
Gieroń A., Szczęśliwym przypadkiem wracam do Rzeszowa, „VIP Biznes & Styl” 2014, nr 1.
Głowiński M., Kostkiewiczowa T., Okopień-Sławińska A., Sławiński J., Słownik terminów literackich, red. J. Sławiński, Wrocław 2002.
Henning W., Kurowska E., Rzeszów. Przewodnik, Rzeszów 2010.

-10-

Henning W., Rzeszowski alfabet miejsc często już zapomnianych i osób z nimi związanych, Rzeszów 2012.
Jamróg K., Wspólnie z Budką śpiewał cały Rynek, „Nowiny” 2012, nr 1.
Kozak M., Pyszkowski A., Szewczyk R., Słownik rozwoju regionalnego, Warszawa 2000.
Kraskowska E., Kilka uwag na temat powieści kobiecej, „Teksty Drugie” 1993, nr 4­–6.
Labocha J., Tekst autobiograficzny jako pewna wizja świata, w: Język a kultura, red. A. Dąbrowska, J. Anusiewicz, t. 13., Wrocław 2000.
Lejeune P., Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, red. R. Lubas-Bartoszyńska, Kraków 2001.
Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny, red. nauk. A. Hutnikiewicz, t. 1–2, Warszawa 2000.
Lubas-Bartoszyńska R., Między autobiografią, a literaturą, Warszawa 1993.
Nasi pisarze. 20 lat Oddziału ZLP, red. Z. Krempf, Rzeszów 1987.
Skowron A. I., Pisanie powieści jak meblowanie pokoju, „Nowiny” 2012, nr 78.
Wolski J., Opowieści z Bostonu i Rzeszowa, w: E. Bolec, Facet z nocy, Rzeszów 2012.
WZ, Facet z nocy, „Nowiny” 2012, nr 173.
Zyga A., Rzeszów w zwierciadle piśmiennictwa, w: Dzieje Rzeszowa. Rzeszów w okresie międzywojennym i okupacji (1918-1944), red. F. Kiryk, t. 3, Rzeszów 2001.

Strony internetowe wraz z pełnymi odnośnikami
Bosak A., Magdalena Zimny-Louis: Książki o żużlu szybko nie napiszę, www.nowiny24.pl/sport/zuzel/informacje/art/6134923,magdalena-zimnylouis-ksiazki-o-zuzlu-szybko-nie-napisze,id,t.html (23.11.2015).
Gubernat B., Są szanse na pieniądze na budowę nadziemnej kolejki w Rzeszowie, httwww.nowiny24.pl/wiadomosci/rzeszow/art/8994724,sa-szanse-na-pieniadze-na-budowe-nadziemnej-kolejki-w-rzeszowie,id,t.html (23.11.2015).
Janusz Koryl, www.spotkajpisarza.pl/content/janusz-koryl (4.11.2013).
Nowa powieść Magdaleny Zimny Louis [wywiad Marii Kornagi], www.radio.rzeszow.pl/okolice-kultury/item/26260-nowa-powiesc-magdaleny-zimny-louis (23.11.2015).
Spotkanie z Magdaleną Zimny-Louis [wywiad Aliny Bosak], www.strefaimprez.pl/rzeszow/spotkanie-z-magdalena-zimny-louis-122523 (23.11.2015).
Studencki Zespół Pieśni i Tańca „Połoniny”, www.poloniny.rzeszow.pl (23.11.2015).
Ślady hamowania [Wywiad Marii Kornagi z Magdaleną Zimny-Louis], www.radio.rzeszow.pl/polecamy/item/19070-ślady-hamowania (28.04.2013).
Związek Literatów Polskich. Oddział w Rzeszowie, www.zlp.rzeszow.pl (23.11.2015).

-11-

8 thoughts on “Co piszą o współczesnym Rzeszowie? Śladami twórczości „rzeszowskich” pisarzy

    1. Dziękujemy! Tekst naukowy został podany w nagłówku: M. Kowalska, Obraz współczesnego Rzeszowa w twórczości „rzeszowskich” pisarzy, [w:] Wyplatanie kultury. Debiuty naukowe, red: Z. Lenart, Warszawa 2016, s. 113–138.
      Książka jest do skorzystania na miejscu w czytelni Biblioteki Uniwersytetu Rzeszowskiego. Pozdrawiamy

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *