Malarstwo niderlandzkie na przykładzie Jana van Eycka oraz Hieronima Boscha

boschorbwyr

Animator Kultury 5(2018)

Izabela Radtkowska

MALARSTWO NIDERLANDZKIE NA PRZYKŁADZIE VAN EYCKA ORAZ HIERONIMA BOSCHA

___Sztuka niderlandzka XV i XVI wieku była obecna nie tylko w samych Niderlandach. Jej wpływy można było znaleźć w niemalże całej Europie Zachodniej, Północnej, Południowej i Środkowo-Wschodniej. Niekiedy wpływy tej sztuki łączyły się z tradycyjnością. Przykładem tego przeplatania mogą być Włochy bądź Niemcy.
Niderlandy w XV wieku rozciągały się od ujścia Renu, Mozy i Skaldy, aż do Morza Północnego. Jednak obszary te ulegały różnym przesunięciom. W kręgach niderlandzkich powszechne stały się tablice słowno-obrazowe, czyli obrazy z pouczeniem wizualnym lub, i tekstowym. Spełniały funkcje sakralne – przede wszystkim ich zadaniem było wspomaganie spowiedzi, kultu pielgrzymkowego, przedstawianie alegorii o tematyce religijnej, m.in. żywotów świętych, najczęściej Chrystusa. Powstawały Tablice Dziesięciorga Przykazań, Tablice Cnót, Tablice Odpustowe. Przykładem tego typu dzieł może być Tablica Dziesięciorga Przykazań, która znajduje się w kościele Mariackim w Gdańsku. Pochodzi ona z końca XV wieku.

1bosch

Mistrz północnoniemiecki, Tablica Dziesięciorga Przykazań w kościele Mariackim w Gdańsku, ok. 1480-1490

-1-

___Tablica podzielona została na dziesięć części, które ilustrują dekalog. Aby odczytać ją prawidłowo należy kierować się od lewej do prawej strony, od góry do dołu. Każda część złożona została dodatkowo z dwóch scen, z czego po lewej stronie ukazano prawidłową recepcję przykazania, natomiast po prawej negatywną – dobremu postępowaniu towarzyszy anioł, występkom zaś obecność diabła. Oba warianty przemawiają do wiernych. Element obrazu uzupełniają słowa wyobrażonych postaci, które umieszczone są na banderolach, np.: ilustracja przedstawiająca trzecie przykazanie, gdzie anioł mówi: „Du salt feyren den heyligen tagk” („Będziesz święcił dzień święty”), natomiast obok na ilustracji diabeł mówi: „Trinck tancze spele gehabe dich wol Is kommet do is czu kommen sal” („Pij, tańcz, baw się do woli, co ma być, to będzie”). Niektóre z ilustracji przedstawiają także konkretne sytuacje opisywane w Biblii, np.: Mojżesz otrzymujący tablice.
___Bardzo częstym zabiegiem wśród artystów niderlandzkich było tworzenie dyptyków, czyli obrazów lub płaskorzeźb złożonych z dwóch części objętych wspólną ramą. Chętnie podejmowano tematykę religijną. Stąd nawy ołtarzowe często były właśnie takiej konstrukcji.

2bosch

Jan van Eyck, Dyptyk Zwiastowania, ok. 1435-1440, Museo Thyssen-Bornemisza, Madryt

-2-

___Bardzo dużą symbolikę przypisywano właśnie takim dziełom, m.in. dlatego, że kolejność otwierania skrzydeł była ważna. Przykładem może być dzieło Jana van Eycka (1390-1441), Dyptyk Zwiastowania, który miał rewersy imitujące skałę, ozdobioną wykrystalizowanymi kryształami. Dzięki temu, kiedy dyptyk był zamknięty, obraz wyglądał jak zwykły kamienny blok. W środku zaś znajdowały się rzeźby wykonane z białego piaskowca na czarnym kamiennym tle.
___Badania konserwatorskie ujawniły, że dzieła dawnego malarstwa niderlandzkiego o tematyce religijnej były szczególnie traktowane. Świadectwem tego mają być przetarcia na stopach np.: Chrystusa, powstałe najprawdopodobniej w wyniku całowania ich przez wiernych, co spowodowało ubytki w farbie.
___Dla malarstwa niderlandzkiego charakterystyczne jest, co zostało uwidocznione, zajmowanie się tematyką religijną. Bardzo ważną rolę odgrywało w tym także tło. Zazwyczaj były to krajobrazy, architektura, ale także zacisze domowe. Portrety interpretuje się w połączeniu z głęboką analizą psychologiczną, gdzie bardzo ważna jest dbałość o szczegóły, indywidualizacja postaci.

3bosch

Jan van Eyck, Portret małżonków Arnolfinich, 1434, National Gallery w Londynie

-3-

___Jednym z ważniejszych artystów w sztuce niderlandzkiej był Jan van Eyck, przedstawiciel piętnastowiecznego realizmu niderlandzkiego, który przez kilka lat był nadwornym malarzem księcia Burgundii – Filipa Dobrego. Bardzo często wykonywał zamówienia dla Italczyków mieszkających w Niderlandach. Jako jeden z pierwszych malarzy w Europie zaczął stosować technikę olejną. Jednak, co charakterystyczne, nie mieszał farb na palecie, ale nakładał laserunek, czyli warstwę farby będącą najczęściej przezroczystą, która w konsekwencji zmieniała zabarwienie podmalowania.
___Jednym z bardziej znanych obrazów tego artysty jest Portret małżonków Arnolfinich. Dzieło powstało w 1434 roku i namalowane zostało w technice olejnej na desce. Obraz przedstawia składanie przysięgi małżeńskiej. Mężczyzna to Giovanni di Nicolao Arnolfini – kupiec z Lukki, natomiast kobieta to Giovanna Cenani. Najważniejszym elementem w tym obrazie jest lustro, które znajduje się w centralnej części planu, za małżeństwem. Jest okrągłe i wypukłe. Wydarzenie zaślubin się w nim odbija. Dodatkowo w odbiciu znajduje się także sam autor. Dzięki przedmiotowi ukazana zostaje nowa perspektywa i można dowiedzieć się o dwóch dodatkowych osobach, które towarzyszą zaślubinom. Dodatkowo na obrazie istnieją inne elementy, które można odczytywać symbolicznie, m.in. pies, który symbolizuje wierność małżeńską, czy czerwone łoże, które jest symbolem aktu małżeńskiego i zjednoczenia małżonków. Natomiast lustro jest symbolem czystości.
___Kolejnym ważnym przedstawicielem malarstwa niderlandzkiego późnego gotyku i wczesnego renesansu północnego jest Hieronim Bosch (1450-1516). Jego prawdziwe nazwisko brzmiało van Acken, natomiast pseudonimem, który stał się rozpoznawalny, sygnował część swoich prac. Malarstwo Boscha można było rozpoznać po złożonej symbolice, odwołującej się najczęściej do sfery seksualności człowieka i związanej z tym grzeszności. Bogactwo ikonograficznej wyobraźni było domeną malarstwa Boscha, który w śmiałych wyobrażeniach malował wyobraźnię i lęki człowieka. Jego prace naznaczone były alegoriami i enigmatycznością. Obecny jest pogląd, że Bosch był prekursorem surrealizmu, mimo że oficjalnie gatunek ten powstał na początku XX wieku.
___Jego najsłynniejsze dzieło to tryptyk Ogród rozkoszy ziemskich. Obraz powstał w latach 1503-1504. Mnogość detali, ukazujących erotyzm, wizje w raju, monstra i tortury w piekle.
___Historycy sztuki uważają, że tryptyk opowiada o konsekwencjach grzechu. W jego lewej części ukazany został raj, w części środkowej – życie ziemskie, natomiast po prawej stronie namalowane zostało piekło.

-4-

4bosch

Hieronim Bosch, Ogród rozkoszy ziemskich, ok. 1500, Muzeum Prado w Madrycie

___Bosch ukazał różne elementy i osoby, m.in. Jezusa Chrystusa z Adamem i Ewą, zakazany owoc, czy człowieka-drzewo, które jest uważane za jeden z najbardziej skomplikowanych elementów namalowanych przez artystę. „Nogi” postaci to pnie drzew, które stoją na łodziach. „Ciało” to jajo, otwarte z tyłu. To element piekła. Natomiast zakazany owoc uobecniony został w ziemskiej części, a Chrystus w raju. Obraz przepełniony alegoriami, dopracowanymi detalami i szczegółami, naturalizmem jest nierozłącznym elementem twórczości Boscha.
___Malarstwo niderlandzkie jest jednym z bardziej interesujących kierunków w malarstwie. Przede wszystkim dzięki swojej powściągliwości i jednoczesnym naturalizmie oraz ukazywaniu kar wiszących nad człowiekiem. Dodatkowo, precyzja, która towarzyszyła każdemu artyście tworzącemu w omawianym okresie, jest jedną z bardziej dopracowanych. Ten rodzaj malarstwa wychwalał wiarę, czerpał z niej i jednocześnie przestrzegał ludzi, by nie zboczyli ze ścieżki wiary.

-5-

___Bibliografia:

Białostocki J., Sztuka cenniejsza niż złoto, Warszawa 1963.
Najsłynniejsze dzieła mistrzów malarstwa, „Galeria sztuki”, red. J. Dowgiałło-Tyszka, 35(2005).
Skarby malarstwa, red. D. Konior, Warszawa 2013.
Skarby Sztuki, red. D. Konior, Warszawa 2013.
Wielki Słownik Malarzy, [b. red.], t. 1, Warszawa 2006.
Ziemba A., Sztuka Burgundii i Niderlandów 1380-1500, t. 3, Warszawa 2015.

Obrazy umieszczone w tekście pochodzą z domen publicznych.

-6-

3 thoughts on “Malarstwo niderlandzkie na przykładzie Jana van Eycka oraz Hieronima Boscha

  1. Bosh jest mega! Miałem przyjemność oglądać jego niektóre dzieła na żywo w tym”ogród rozkoszy ziemksihc”. Wrażenie jest wielkie – można dzieło interpretować godzinami

  2. Oglądałam film pod tym samym tytułem! Film piękny o miłości, która skazana jest na piekło, czyli koniec…

    1. Również oglądaliśmy! I bardzo polecamy – film Lecha Majewskiego (The Garden of Earthly Delights, 2003)! Ocena na filmwebie 7,4.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *