Z faszyzmem w tle. Zaproszenie do „innego” zwiedzania Rzymu

25wyrozniajacy

Animator Kultury 8(2018)

Marlena Kowalska

Z faszyzmem w tle. Zaproszenie do „innego” zwiedzania Rzymu

 

___Wizyta w Wiecznym Mieście opiera się zwykle na zwiedzaniu „miejsc obowiązkowych”, których wymieniać nie trzeba. Dziś jednak zachęcam do zobaczenia zabytków, które nie zawsze ujęte są w przewodnikach, a nawet jeśli są, to bez eksponowania ich genezy oraz wymowy politycznej. Na wakacje nie jest jeszcze za późno, może podróż do Rzymu?

 ___Podczas „czarnego dwudziestolecia” (1922–1943) faszyści zrealizowali liczne projekty urbanistyczne oraz architektoniczne, które po dziś dzień, w większości, są użytkowane. Benito Mussolini dążył do odciśnięcia na włoskim krajobrazie faszystowskiej ideologii. Poza architektonicznymi projektami w przestrzeni publicznej obecne były liczne podobizny duce w postaci posągów, plakatów na ulicach, fotografii w biurach itp. Jak trafnie ujął to Filip Burno: „Miasto faszystowskie było przede wszystkim nośnikiem mitu Mussoliniego. Jego wykreowaniu, podtrzymywaniu kultu przywódcy, służyło powielanie na placach i ulicach wizerunku duce. Był on wszechobecny; obraz reprezentował i zastępował wodza”[1].

1

„Sportowy Geniusz” (Rzym, 2016)

-1-

2

Jeszcze bardziej zdewastowany „Geniusz” w roku 2017

 

___Ogromnym przedsięwzięciem był słynny plan przebudowy Rzymu w tzw. „duchu” reżimu. Jednak faszyzm upadł, nadszedł czas republiki i trzeba było rozliczyć się z przeszłością, także w aspekcie materialnym.

-2-

 ___Stadio Olimpico
___W północnej części Rzymu znajduje się kompleks sportowy, w „erze faszystowskiej” zwany Forum Mussoliniego, dziś Foro Italico. Kompleks ten, symbol siły fizycznej, a co za tym idzie waleczności, spełniał istotną funkcję ideologiczną. Przyczyniał się do wspierania wyobrażenia o „nowym Włochu”, przygotowanym do wzięcia udziału w zbrojnym budowaniu faszystowskiego imperium.

3

___Budowa kompleksu, pod kierunkiem architekta Enrica Del Debbio, trwała 10 lat, począwszy od 1928 roku. Poza obiektami stricte sportowymi w jego skład weszła Akademia Wychowania Fizycznego, gdzie miał również swą siedzibę Narodowy Komitet Olimpijski. To przed tym budynkiem w 1932 roku erygowano mający prawie 18 metrów  wysokości obelisk z łacińskim słowem dux, z którego wywodzi się duce[2].  Na zachód położony jest narodowy stadion Italii, zbudowany w latach 1928–1937. Obiekt rozbudowano w 1952 roku z myślą o Letnich Igrzyskach Olimpijskich (1960). Stadio Olimpico, gdzie swoje mecze rozgrywają dwa rzymskie kluby AS Roma oraz Lazio to obiekt-wizytówka Włoch, na którym organizuje się liczne ważne wydarzenia, tak sportowe jak i kulturalne, o międzynarodowym charakterze.

5

Obelisk Mussoliniego

-3-

6

 Wejście na stadion

7

___Wzdłuż prowadzącej bezpośrednio do Stadionu Olimpijskiego drogi rozmieszczono marmurowe bloki, na których wykuto ważne daty z historii reżimu m.in. Marsz na Rzym, czy przystąpienie Włoch do wojny. Co znamienne, w 1959 roku, tuż przed wspomnianymi igrzyskami olimpijskimi, podczas debaty parlamentarnej, zadecydowano o ich pozostawieniu[3].

-4-

8

9

Inskrypcja na jednym z bloków: „23 marca 1919. Mussolini zakłada Związki Kombatanckie (wł. Fasci italiani di combattimento)”.

-5-

10

„25 lipca 1943. Koniec faszystowskiego reżimu”

11

Jeden z pustych bloków czekających na „swoje” wydarzenie

-6-

___Czytając inskrypcje stąpamy po inspirowanych antykiem mozaikach wśród których są propagandowe napisy:

12

 

13

… i nawiązania do starożytności (obowiązkowe dla faszystów).

-7-

___Nieopodal Stadio Olimpico położony jest, niegdyś noszący nazwę Stadionu Mussoliniego, Stadio dei Marmi (Stadion Marmurów). Polski publicysta i pisarz Jerzy Waldorff, przychylny polityce Mussoliniego, podkreślający jego zasługi dla Italii, w swych wspomnieniach z 1939 roku, pt. Sztuka pod dyktaturą tak pisał: „Najefektowniejszym dziełem współczesnej rzeźby włoskiej jest Stadion Mussoliniego, wielka kamienna elipsa, otoczona setką blisko marmurowych aktów męskich, symbolizujących wszystkie rodzaje sportów. Rzeźby te są darem miast Italii dla Wodza; każde jedną ufundowało. Piękne to było pole do popisu dla rzeźbiarzy włoskich i przyznać trzeba, że pięknie się spisali. Na około sto rzeźb zaledwie kilkanaście jest słabych, natomiast kilkadziesiąt dobrych, a kilka wprost wybitnych […][4]”.

14

Dziś pełniący rolę treningową stadion, robi (na swój sposób) wrażenie

15

-8-

16

17

-9-

18

-10-

19

20

___„Może nadejdzie czas, kiedy wyliczając style architektoniczne tego kraju, będzie się mówiło jednym tchem: Renesans, Barok, Faszyzm”[5] – pisał z emfazą o Italii Waldorff.

-11-

___EUR
___Innym ogromnym przedsięwzięciem faszystów była, określana współcześnie jako „biznesowa”, dzielnica EUR, znana także jako E.42. By do niej dotrzeć wystarczy intuicyjnie wybrać jedną z trzech charakterystycznie nazwanych stacji „niebieskiej” linii metra 😉
___Skrót EUR pochodzi od Esposizione Universale di Roma czyli Wystawy Światowej w Rzymie. Inicjatorem i twórcą całego projektu był Giuseppe Bottai, gubernator Rzymu w latach 1935–1936. Dzielnica miała posłużyć zorganizowaniu, dla uczczenia dwudziestolecia faszyzmu w 1942 roku, wspomnianej wystawy EXPO. Projekt urbanistyczny zrealizowano w niezabudowanej wówczas południowej części Rzymu, a prace rozpoczęły się  w 1937 roku; kierował nimi słynny architekt reżimu Marcello Piacentini. Mussolini porównywał powstające budynki do największych budowli Rzymu cesarskiego oraz papieskiego i zapewniał, że „wystawa 42 pozostawi po sobie na wieki budowle o proporcjach Świętego Piotra i Koloseum”[6]. W dzielnicy EUR znajdują się więc liczne, utrzymane w jednakowym stylu, budynki. Do ich budowy wykorzystano głównie marmur, tuf, piaskowiec. Efekt monumentalizmu uzyskano zaś dzięki zminimalizowaniu dekoracji i architektonicznych detali.

21

Niewiele o EUR dowiemy się z tablicy informacyjnej….

-12-

22

23

-13-

24

___Prace nad rozbudową dzielnicy EUR przerwało przystąpienie Włoch do wojny w czerwcu 1940 roku; sfinalizowano ją dopiero po zakończeniu konfliktu, co udało się do końca lat sześćdziesiątych. Do planowanej wystawy zatem nigdy nie doszło, a budynki z czasów Mussoliniego zostały „wchłonięte” w obręb nowoczesnych zabudowań – realizacji planów stworzenia z EUR dzielnicy biznesowej, na wzór innych europejskich dzielnic. Powstały tu wieżowce, muzea, m. in. Museo della Civiltà Romana. Na obszarze EUR znajduje się także wzniesiona na planie krzyża greckiego Bazylika Świętych Piotra i Pawła oraz Archivio Centrale dello Stato (Centralne Archiwum Państwowe).

25

Autorka tekstu pozdrawia sprzed budynku Centralnego Archiwum Państwowego

-14-

___„Kwadratowe Koloseum”
___Nieopodal Archiwum znajduje się inny przykład „faszystowskiego” stylu architektonicznego, Pałac Kultury Włoskiej (Palazzo della Civiltà Italiana). Gmach  zbudowany w latach 1938–1943, który zaprojektowali Giovanni Guerrini, Ernesto Bruno La Padula oraz Mario Romano.

26

___Palazzo ma postać zwartej, kubicznej bryły przypominającej sześcian i wznosi się na podwyższeniu, na planie kwadratu. Gmach liczy sześć kondygnacji, a każda z elewacji jest podzielona na dziewięć osi. Otaczające go rzeźby wykonane zostały z karraryjskiego marmuru. Swą potoczną nazwę Colosseo Quadrato (Kwadratowe Koloseum), budynek zawdzięcza temu, iż wzorowano go na Amfiteatrze Flawiuszów.

27

___Fragment przemówienia Mussoliniego z 1935 roku (podczas ogłaszania inwazji na Etiopię), w którym opisywał Włochów jako „lud poetów, artystów, bohaterów, świętych, myślicieli, naukowców, żeglarzy i podróżników”.

-15-

___Współcześnie we Włoszech Palazzo uchodzi za ikonę modernizmu. W 2004 roku uznano nawet tę budowlę za miejsce „kulturalnego zainteresowania”, a w 2010 roku zakończono częściowo jej renowację[7]. Natomiast od roku 2015 w budynku swą siedzibę ma włoski dom mody Fendi.

DSC08829

 

ost

Schody prowadzące do „Kwadratowego Koloseum” służą jako miejsce „towarzyskich spotkań” 😉

-16-

___Refleksja
___Po zobaczeniu tak wielu „śladów faszyzmu” w reprezentacyjnych miejscach stolicy Włoch nasuwać musi się wiele pytań. Trzeba także zasygnalizować, że nie tylko w Rzymie takowych „śladów” można się doszukać. Czy zatem owe zabytki to we włoskiej świadomości społecznej odpolitycznione przedmioty estetyczne? Czy za trafny uznać należy komentarz szefowej włoskiej organizacji konserwatorskiej DOCOMOMO Rosali Vittorini, która niegdyś zapytana o to, co Włosi czują żyjąc wśród reliktów dyktatury, odpowiedziała: „Dlaczego  myślisz, że oni w ogóle o tym myślą?”[8].
___Okazuje się jednak, że włoska nostalgia za faszyzmem jest silna, a chyba najwymowniej zaświadcza o niej to, co ma miejsce w Predappio (region Emilia-Romania), miejscowości, w której urodził się Mussolini. Tam właśnie, gdzie znajduje się grób duce, przybywają „pielgrzymki” neofaszystów, a handel pamiątkami z Mussolinim i Hitlerem kwitnie. Obecnie powstaje tam nawet muzeum faszyzmu. Niektórzy widzą w nim obiekt wzorowany na monachijskim Centrum Dokumentacji i Edukacji o Historii Narodowego Socjalizmu, uważają więc go za potrzebny i istotny w procesie edukacji społecznej. Inni z kolei obawiają się, że taka lokalizacja, w rodzinnym mieście Mussoliniego, przyniesie same problemy, m.in. z neofaszystami.
___Interesujące przy tym jest nie tylko zdanie „przeciętnego” Włocha, ale także polityków – tych którzy przecież mogą „więcej”. Kwestia pozostawienia „użytecznych” budynków to jedno, lecz zachowanie obelisku Mussoliniego, inskrypcji i mozaik z faszystowskimi zawołaniami to zdecydowanie rzecz bardziej dyskusyjna. Wśród włoskich polityków od czasu do czasu powraca chęć podjęcia konkretnych działań. Przykładowo Laura Boldrini, przewodnicząca niższej izby parlamentu Republiki Włoskiej, wielokrotnie wnosiła o pozbycie się faszystowskich reliktów. Lecz jej propozycja usunięcia inskrypcji imienia Mussoliniego z obelisku na Foro Italico wywołała w 2015 roku okrzyki, że „arcydzieło” zostanie zniesławione[9].
___Przyznać też trzeba, że raczej większość Włochów przekonana jest o tym, że skoro partia faszystowska i faszystowska apologia są formalnie zabronione przez republikańską konstytucję i ustawy, nie jest konieczne usuwanie tego, co jest częścią włoskiej historii i kultury oraz, nie ukrywajmy, ma istotną wartość użytkową. Dla nich faszystowska nostalgia, w swym codziennym obliczu, ma niegroźny charakter. Sprawia to, że wydaje im się (może zbyt naiwnie?), iż architektoniczne struktury straciły swoją dawną wartość ideologiczną, mogą tym samym być pozbawione tablic wyjaśniających dla przeciętnego kibica.

-17-

___Polecana literatura dla zaciekawionych:

Waldorff J., Sztuka pod dyktaturą, Warszawa 1939.
Biraghi M., Micheli S., Storia dell’architettura italiana dal 1985 al 2015, Roma 2016.
Burno F., Miasta Mussoliniego. Architektura i urbanistyka jako instrument polityki państwa faszystowskiego, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 2011, t. 56, z. 3, s. 27–51.
Chabás J., L’Italia fascista (politica e cultura), a cura di G. Morelli, Milano 2004.
Clark M., Współczesne Włochy (1871–2006), przeł. T. Wituch, Warszawa 2009.
Foro P., Włochy faszystowskie, przeł. K. Jokeš, Kraków 2008.
Gierowski J.A., Historia Włoch, Wrocław 2003, s. 504–544.
Hägg G., Butny faszysta, przeł. W. Łygaś, Warszawa 2015.
Kroński T.J., Faszyzm a tradycja europejska, Warszawa 2014.
Madajczyk C., Kultura europejska a faszyzm. Szkice, Wrocław 1979.
Sierpowski S., Faszyzm we Włoszech (1919–1926), Wrocław 1973.

Wszystkie fotografie zamieszczone w artykule są własnością autorki tekstu, która nie zgadza się na ich kopiowanie i wykorzystywanie. Zdjęcia wykonane zostały w kwietniu 2016 roku oraz w czerwcu 2017 roku.

___Bibliografia:

[1] F. Burno, Miasta Mussoliniego. Architektura i urbanistyka jako instrument polityki państwa faszystowskiego, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”  2011, t. 56, z. 3, s. 30.
[2] P. Foro, Włochy faszystowskie, przeł. K. Jokeš, Kraków 2008, s. 128.
[3] E. Smith, The fascist architecture still hosting Italy’s sporting events, „NewStatesman” 12.04.2016; (www.newstatesman.com/politics/sport/2016/04/fascist-architecture-still-hosting-italys-sporting-events, dostęp 15.08.2018).
[4] J. Walldorf, Sztuka pod dyktaturą, Warszawa 1939, s. 61.
[5] Ibid., s. 72.
[6] P. Foro, Włochy faszystowskie, op. cit., s. 128.
[7] R. Ben-Ghiat, Why Are So Many Fascist Monuments Still Standing in Italy?, „The New Yorker” 5.10.2017,(www.newyorker.com/culture/culture-desk/why-are-so-many-fascist-monuments-still-standing-in-italy, dostęp 15.08.2018).
[8] Ibid.
[9] Ibid.

 

-18-

4 thoughts on “Z faszyzmem w tle. Zaproszenie do „innego” zwiedzania Rzymu

  1. szukałem autorskich relacji z nieszablonowych wizyt w miejscach od wieków znanych i odwiedzanych i znalazłem na tym portalu dwie takie relacje! (prosze o info na priv) Arkadiusz L.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *